Алыс шет жұртта жүрсе де алаш баласының ар-намысының ақ туына кіршік жуытпай жоғары ұстап, аты-затына сай еңбек етіп жүрген қандастарымыз аз емес. Сол аз еместер ішінде атқа мініп, ердің ісін атқарып, ел бастап, бөтен елдің білдей бір уәзірлігін басқарған әйел тым сирек кездеседі. Сондай тұлғаның бірі – Моңғолияның білім және ғылым министрінің орынбасары болған қазақ қызы Ч.Күланда екен. Бұл күндері моңғолдық интернет сайдтары Күланданың «күлін көкке ұшырып жатқан көрінеді».

Қазақ қызы Күланданы күллі ғалам тор бетіне «күйе жағып» алып шыққан не пәле? Моңғолияның алғашқы ақпараттық сайты Sonin.mn Э.Эрхэм дегеннің  «Моңғолияны ысырып қойып, Қазақстанның тіл, мәдениеті үшін қызмет атқарған министр Ч.Күланда отанын сатқан деген қылмыспен тексерілуі тиіс пе?» атты мақала жарыққа шығарып, оның мына суретін жариялаған.  Онда: «Күланда Білім және ғылым министрінің орынбасары кезінде Президент Ц.Элбэгдоржымен бірге Жапонияға барған сапарында Моңғолияны былай қойып, Қазақстан Республикасының тіл, мәдениетін зерттеу бағытында ерекше бастама көтеріп, өзінің мемлекеттік министрі қызметін атқарып отырған елдің ат-абыройын түсіргені туралы баспа сөзде біраз айтылғанды.

Экс-министр орынбасары Ч.Күланда бұ сөзді жоққа шығарып, «бұл маған жабылған жала, жаққан күйе» деп басын алып қашқанымен сол жолы сондай сөз болғанын куәландыратын  жапон зерттеушісі Кимүра Аяаконың ресми хаттын sonin.mn  кеше жариялады. Ал енді сол хатты оқиық:

«құрметті министр орынбасары бізді өте жылы шыраймен қабылдады. Біздің мектебіміз (университет) жөнінде өзі бірінші болып сұрады. Мен өте қуанып Күланда министрдің көркем мінезіне таңдандым, мектебіміздің моңғол тілінің пәні туралы және Жапониядағы моңғолтанудың жай-жапсарын айттым. Құрметті министр маған қолымнан келері болса көмектесемін деп жақсы лебіз білдірді. Сонан соң құрметті министр орынбасары менен «Қазақ тілі пәні бар ма?» деп сұрады. Моңғолияның министрнің орынбасарымен моңғол тілінің келешегі туралы айтып тұрғанда оның менен қазақ тілі туралы сұрағанына қатты таңқалдым. Ол кісінің ұлты қазақ болғандықтан қазақ тілі жөнінде сұрағаныны жөн еді. Бақаша қалай болады. Мен «қазақ тілінің пәні біздің мектепте бар-жоғы жөнінде жақсы білмеймін» деп жауап бердім.  Құрметті министр орынбасары «Білмеймін дегеніңіз бекер шығар. Сіздердің мектептеріңізде қазақ тілінің бөлмесі бар ма? Қазақ тілі пәні бар емес пе? Кім сабақ үйретеді?» деп сұрады. «Шынымен  білмеймін. Әлде кім үйретіп жүргені мүмкін болса да мен білмейді екенмін» дегенімде «Неге білмейсің?» деді. Мен «Қазір біз моңғол тілі туралы айтып тұрғанымыз ғой, қазақ тілі туралы мен білмейді екенмін. Қазақ тілі пәні болуы мүмкін. Бірақ мен шынымен жақсы білмеймін. Біздегі үшінші шет тілдері ішінде қазақ тілі жоқ. Әлдде кім үйретіп жүрген шығар. Мен оны білмейді екенмін. Қазақ тілі пәні тұрақты пән ретінде ашылмаған болуы мүмкін» дедім. Мен тап солай дедім. Сонда министр орынбасары «Неге білмейсің? Қызық екен? Сіздердің мектептеріңізде қазақ тілі пәні неге жоқ екен? Қазақ тілі пәні бөлмесін ашпай ма? Қазақтану қажет қой. Сіздер қазақ тілі бөлмесін ашсаңыздаргшы» деген. Мен: «мен оны қайдан білейін, қандай тілдің бөлмесін мектеп білед ғой. Менде ондай ерік-құқық жоқ. Ал бөлме ашу да оңай шаруа емес. Мектебімізде моңғол тілінің бөлмесі ашылмай тұрғанда қазақ тілі бөлмесі туралы айтып қайтесіз, Сіз? Мен көп жылдан бері моңғол тілінің бөлмесі ашылса деп армандап ат салысып жүрген адаммын ғой. Моңғол тілінің бөлмесі ашылмай жатып, маған қазақ тілінің бөлмесі туралы айтып қайтесіз» дегенімде құрметті министр орынбасары Күланда «Сіздердің мектептеріңіз қалайша қазақ тіліне мән бермей отыр екен. Қазақстан Моңғолиядан үлкен ғой» деді деп болған жайды толық баяндаған екен». 

Моңғолияның мемлекеттік қызметі туралы заң мен үкімет орыны туралы заңды табанына таптаған бұ қатын алдағы Жоғары Ұлы Хурал сайлауында депутаттыққа атын ұсынбақ. Соның үшін алдына ала тиісті заң орындары оның отанын сатқан қылмысы бойынша тексеру керек екендігін  баяндап жаздым.

Э.Эрхэм

Моңғол тілінен тәржімалаған Қарамер

Кейін Қазақ ССР-інің аумағын атом бомбасын сынайтын алаңға айналдырды. Осы полигондардың кесірінен қаншама қаракөздеріміз өмірден ерте кетіп, қанша адам мүгедек болып туды. Бұл ұлтымыздың генофонды үшін үлкен қасірет болды. Осындай құйтырқы саясаттың кесірінен кезінде Алтын Ордадағы ең үлкен этнос болған Қазақ халқының саны 21-ші ғасырда небәрі 9 миллионнан аспай қалды. Мәселен 1897 жылғы санақта қазақтардың саны өзбектерден бес есе көп болып шыққан. Соңғы деректерге көз жүгіртсек, қазір өзбектердің жан саны 25 миллионға жуықтапты. Алтын Орда мен ғұн-қыпшақтарға қаншама ғасыр бойы бодан болып келген Ресей империясы осылайша бізден есе қайтарды. Туыстығы жағынан қазақтарға ең жақын халықтың бірі саналатын ноғайлардың бастан кешірген азабы тіпті жан түршігерлік. 

Бауырлас халық бұл геноцидтен әлі ес жия алған жоқ. 1783 жылы патшаның пәрмен беруімен Суворов ноғай мемлекетін жойып жіберу үшін жорыққа аттанады. Ең алдымен император сарайында ноғайларды Орал өңіріне жер аудару жоспары жасалған. Патшаның оңтүстіктегі орынбасары князь Потемкин бұл жұмысты Суворовқа сеніп тапсырады. Бірақ тұтас бір ұлтты тұрғылықты жерінен жер аударуға бағытталған әрекеттің соңы Қанақай мырза, Тау сұлтан, Нұраддин, Мұса мен Қара Смайылдың басшылығымен болған үлкен көтеріліске ұласып кетеді. Ал жазалаушы жасақ орайын тауып, таңғы намазға жығылған көтерілісшілердің үстінен түседі. Мұндай ұрымтал сәтті қолдан шығарғысы келмеген Суворов бірден шабуылға шығуға бұйрық берді. Кескілескен шайқас күні бойы жалғасады. Тек кеш қарайғанда ғана ноғайлар ұрыс сала отырып ығыса бастайды. Осы ұрыста шегінгендерді өкшелей қуған бір ғана Нижегород полкы бала-шаға демей 10 мыңнан астам ноғайды аяусыз өлтірген. Бұдан арғы шайқаста көтерілісшілерді бастап шыққан бір кездегі құдіретті ноғай мырзаларының барлығы майдан даласында шәҺит болады. Ұлысын қорғаймын деп басын бәйгеге тіккен қаҺарман батырлардың атақты үрім-бұтағы да көп ұзамай түгел қылышқа ілінді. Кейін бұл соғыстың соңы барлық ноғайларды жаппай қырып-жоюға ұласып кетті. 

Бұл геноцидке Солтүстік Қапқаздағы әскерлер мен казактардың барлығы қатыстырылады. Қанды қасап кезінде 500 мыңнан астам ноғай қырғынға ұшырап, миллионнан астамы Түркияға босып кетуге мәжбүр болды. Осы оқиғаны баяндап бергенде Екатерина екінші «Ноғай мәселесін» түбегейлі шештік деп қатты қуанған көрінеді. Түркілерден «тазарған» алып аймаққа кейін ол славяндар мен немістерді қоныстандырады. Ең өкініштісі, біз әлі күнге дейін Суворовтың осындай «көзсіз ерліктеріне» тамсанудан танбай келеміз. Өйткені елдігіміздің шежіресіндегі мұндай ақтаңдақтар ашық айтылмайды. Кімнің жау, кімнің дос болғанын мүлде білмейміз. Бұл ең құрығанда өскелең ұрпақ біліп өсуі тиіс ақиқат. Суворовтың басшылығындағы патша әскері жасаған қанды қасап бұнымен бітпейді. Оны әңгімелеудің қажеті де жоқ деп ойлаймыз. Қазақпен жаны да қаны да бір туыс халықты ұйқы үстінде немесе намаз оқып жатқан сәтінде опасыздықпен бала-шағасына дейін аяусыз қырған жендеттің «ерліктерін» түгендеп шыққымыз келмейді. Түркі халықтарына қарсы бағытталған зымиян саясат бұдан кейін де жалғасты. 1944 жылы түрік халықтарының тарихын зерттеуге тыйым салатын қаулы шығады. Бұдан кейінгі 50 жыл бізді «жазу-сызуы болмаған» қара тобыр ретінде суреттеумен өтті. Ал Түркілердің өз ұлысының аумағын кеңейту үшін жасаған жорықтарына орыс тарихшылары «шапқыншылық», «Көшпенділер», «езгі» деген біржақты баға берумен ғана шектеліп отырды. 

Солақай саясат осы тұста «моңғолдарды» Алтын орданың қожайындары етіп шығарады. Ал Түрік, Хазар, Қыпшақ, Ғұн қағанаты мен Ақсақ Темірдің кезеңі, Бабыр мен Қараханидтер дәуірі туралы тарихшылар жақ ашқан жоқ. Осылайша адамзат өркениетіне өлшеусіз үлес қосқан бабаларымыздың жасампаз тірліктері түгелдей жоққа шығарылды. Бұндай жымысқы саясат қазір де мүлде жүргізілмейді деп кесіп айтудан аулақпыз. Петр біріншінің «Басұрмандарды қалай қаласаңдар да қыра беріңдер» деген сөзі бар. Ресейдің мемлекеттілігін қалыптастырып кеткен оның бұл өсиетін орыс билігі әлі жадынан шығарған жоқ. (Мынау суреттегі сол Суворов )

 Жолымбет МӘКIШЕВ, «Түркістан» газетінен

Еліміздің солтүстігіндегі қақпа – Қызылжар, Петропавл қаласына барудың сәті түскен еді. Жұрт аузында жүрген Қазақстанның солтүстігіндегі бес қаланың бірі де, бірегейі. Бұл қаланың Қазақстандыкі екендігіне Солженицын, Дугин, Горбачев  және Жириновскийлер күмән келтіріп, жиі мәлімдеме жасады. Алайда, бұл мәлімдемелерге құлақ асылмады. Тарихи әділдік орнап, Қазақстанның солтүстік қақпасы айқындалды. Шекараларымыз нығайтылды. Әйтсе де, Петропавл атауын Қызылжармен алмастыру жайлы әңгіме көтерілгенде, оған қарсы болушылардың дені оның себебін  мұндағы орыс ұлты өкілдерінің жаппай көшіп кететіндігімен түсіндірген еді.

Петропавлға ұшақ та сирек қатынайды, Алматы мен Астанадан аптасына екі-үш рет Skat әуекомпаниясының 50 кісілік «Bombardier-200» әуе кемесі қатынайды екен. «Эйр Астана» бұл өңірге ұшақ ұшырмайды. Бірақ соған қарамастан, Петропавл әуежайы халықаралық деген атауға ие. Өйткені Қазақстанның қиырында жатқан шағын қала Ресейге тиіп тұр. Кезінде қазақтың тарихи мекені болған Омбы Қызылжардан 250 шақырым қашықтықта ғана.  Ұшақтан түсісімен көзіңізге «Петропавлдықтар –Елбасының тірегі, петропавловцы – опора главы государства» деген қазақ-орыс тілдеріндегі үндеу көзге оттай басылады. Шағын ғана әуежайдың ғимараты да қарапайым. Қабылдау мүмкіндігі де шектеулі екендігі байқалады. Әуежайдан «Алтын адам» қонақ үйіне дейін такси бізді мың теңгеге жеткізіп тастады. Күн желемік, даладағы ауа температурасы 12 градусты көрсетіп тұр. Қызылжардағы алғашқы күнімізде байқағанымыз – қаланың тазалығы, екіншісі алыс Алматыдағыдай қол көтеріп кез келген машинаны тоқтатып, қалаған бағытыңа жол тартуға мүмкіндік жоқ. Таксилер тек арнайы шақыртумен келеді, әрі арзан. Қызмет көрсету орнында негізінен орыстар басым екен. Қазақтардың өзі қазақша тіл шығара қоймайды, бірен-сараң болмаса. Кейбірі «Сіздер солтүстіктің қазақтары орыс боп кетті» деп ойламаңыздар, мұнда да намысын от қарыған азаматтар жетерлік» деп ақталады.

ТАКСИ ЖҮРГІЗУШІМЕН ӘҢГІМЕ

Қызылжарда «Абылайханның ақ үйі» деп үкіленген, қазақ тарихында маңызы ерекше Абылайханның резиденциясы бар екен. Резиденцияға бас сұғып, Абылайханның қазақ тарихындағы алар орны, ол қолданған заттар, Аңырақай шайқасы, мұражайдағы экспонаттар жайында білудің мүмкіндігі туды. Екі қабаттан тұратын мұражай үйінің бірінші қабаты музей әкімшілігіне, екінші қабаты мұражай экспонатына арналған. Әуелі Екатерина ІІ патшайым бұл жерге Абылайханға арнап екі қабатты үй салдырған екен. Кейін патшалық Ресей Абылайханның тозығы жеткен ордасын лазаретке айналдырған. Бірақ соған қарамастан жергілікті халық бұл мекенді «Абылайханның ақ үйі» атап кеткен. 2007 жылы қараусыз қалған лазарет реконструкциядан өткізіліп, Абылайханға арналған мұражай ретінде қайта жасақталған. Музей үйінің алдында Абылайханның ескерткіші менмұндалайды. Төрт бөлімнен тұратын мұражайдағы экспонаттар да бай тарихтан өзгеше сыр шертеді екен. Алайда Аңырақай шайқасында маңызды рөл атқарып, бүкіл қазақтың қолбасы болған Әбілқайыр хан мен қазақ тәуелсіздігінің символы, он жыл аттан түспей Ресей бодандығына қарсы тұрған Хан Кене жайлы ешқандай мәліметтің болмауы қарнымызды ашырды.

«Абылайханның ақ үйінен» шыққаннан кейін арнайы шақырылған таксиге отырдым. Таксистің машинасындағы Ресей Федерациясының туы көзіме түсті. Отырар отырмастан одан машинасында неге Ресейдің туы жүргенін, неге Қазақстан азаматы ретінде мақтанышпен Қазақстан туын алып жүруге болмайтынын сұрадым. Ол өзіме бірден дүрсе қоя беріп, «Сіз нациссіз бе?» деген сауал қойды. Мен «нацист» емес екенімді, алайда, Қазақстан азаматы ретінде елдің мемлекеттік рәміздеріне құрмет білдіру қажеттігін айтып едім, ол бұл жайында арықарай сөз қозғамауымды өтініп, бір-біріміздің көңіл күйімізді бұзбай-ақ қояйық деді. Мен оның көңілімді Ресей туын асқақ көтеріп жүргені арқылы-ақ бұзғандығын айттым. Соңында ол бұл туды біреулердің сыйға ұсынғанын, сол себепті де машинасына іліп қойғандығын айтты. «Ал неге оның қасында Қазақтың туы жоқ?» деген сауалымызға оны ешкім сыйламағандығын айтып ақталды. «Мен қазақша жақсы білем» деген еді таксист, бірақ межелі жерге жеткенше бір ауыз қазақша тіл қатпады. Түсіп бара жатып, «қазақша сөйлемедіңіз ғой» деп едім, «сіз қажетсінбедіңіз ғой» деді.

Осы әңгімені жанымдағы әріптестеріме айтқанымда олардың да бірнеше таксиден сондай көріністің куәсі болғандығын естідім. Осы сәтте біздің жиі айтатын отарсыздандыру саясаты Балтық жағалауы елдеріндегідей тәуелсіздік алған сәттен жүргізілгенде, бүгінгідей чемоданын жинап, кетуге дайын тұратын, сөйте тұра Қазақстандағы жұмақ өмірді тастағысы келмейтін, алайда, Қазақстанның тәуелсіздігін мойындағысы келмейтін азаматтар легі қалыптаспас еді-ау деген ой қылаң берді.

ВОКЗАЛ НЕГЕ РЕСЕЙДІҢ ҚОЛЫНДА?

«Қуырдақтың көкесін түйе сойғанда көресің»  дегендей Петропавлды жұртшылықтың Ресейдің бір бөлшегі ретінде сезінетінін оның темір жол вокзалына барғанда көрдік. 20 жылдан бері еліміздің солтүстігіндегі осы бір стратегиялық обьект Ресейдің меншігінде екен.  Біз ұйымдастырған семинар-тренингке қатысуға келген астаналық әріптесіміз пойыздан қалып қоя жаздағанын айтады. Өйткені, оның билетінде Мәскеу уақыты көрсетілген. Жиырма жыл бойына Астана уақытымен сапар шегіп үйренген оған бұл түрпідей тиіпті. Бұл бізді Қызылжар вокзалына баруға мәжбүрледі. Әуежайдан гөрі вокзал ғимараты көрікті екен. Анадайдан мен мұндалап тұр. Вокзалдағы сағаттардың барлығы Мәскеу уақытын көрсетеді. Ақпараттар екі тілде жазылған. Әрбір кестенің астына «бағыттар Мәскеу уақытымен» деп жазылған. Қызылжардан Көкшетауға сапар шекпек боп билет алып тұрған Әйгерім бізге өз мұңын шақты. Оның айтуынша ол Петропавлға бірінші келіп тұр. Билет алуға келгенде кассирлердің барлығының орыс болғандығы себепті оларға барар бағытын да, алар билетін де дұрыс түсіндіре алмай тұрғанын айтады. Шынында да вокзалда билет сатып отырған кассирлердің арасынан тек орыс ұлтының өкілдерін ғана кездестірдік. Біз пойыздар неге Мәскеу уақытымен жарияланатынын білмек болып, кассирлердің біріне сауал қойған едік. Ол бәлкім Петропавл вокзалы Ресейдікі деп айтпақ болып шатасты ма, «земля Российская» деп қойып қалғаны, біз қайыра сұрап едік, сұрағымызға жауап беруден бас тартты.

Біз вокзал тарихын білмек ниетпен вокзал кезекшісінің көмекшісіне бас сұқтық, ол өздерінде ешқандай мәліметтің жоқтығын, ертең технологқа жолығуымызды сұрады.  Технолог Оңтүстік Орал темір жол басқармасына баруымызға кеңес берді. Футболдың добындай анда мұнда тебіліп жүріп, әйтеуір басқарма бастығының бірінші оныбасарына жолықтық. Петропавл вокзалының ресми атауы – «Ресей темір жолдары» ААҚ Оңтүстік-Орал темір жолы «Жолдың Петропавл бөлімшесі» ДП. Жол бөлімшесі бастығының І орынбасары Сергей Глуховский бізге вокзал туралы ақпарат беруден қашқан жоқ.

– Біздің вокзалда бүгінде 6 мыңға жуық адам жұмыс істейді. Ұжымымыз интернациональды, әр ұлттың өкілдері бар. Біздің мекеменің жартысы Ресей территориясында, жартысы Қазақстан территориясында орналасқан. Заңды түрде біз Оңтүстік Орал темір жолына қараймыз. Қазір «Ресей темір жолы» ААҚ-ының құрамына кіру жөнінде келіссөздер жүргізіп жатырмыз. Теміржолдың 77 шақырымы Ресей территориясында, 190-дайы Қазақстанда. Қазақстанда жеті станция, Ресей аумағында 4 cтанция бар. Петропавл вокзалына 16 жолаушылар, 80 жүк пойызының паркі, 150-160 транзит жүк пойыздары  қарайды. Бұл Транссібір магистралында орналасқан. Бұл үкіметаралық келісім негізінде жүзеге асқан. Сіз білетін шығарсыз, біз бір мемлекетпіз, әрине бір мемлекет деуге келмейтін шығар, біртұтас кедендік одақ құрдық, біртұтас экономикалық одақ құруға бет бұрдық. Президенттеріміздің бұл саясатын біз қолдаймыз. Біздің мекемеміздің қызметкерлерінің 99 пайызы Қазақстан азаматтары, 1 пайызы Ресей азаматтары. Олар мұнда ықтияр хатпен тұрады, жұмыс істеуге лицензиялары бар. Айлық жалақы теңгемен төленеді. Орташа жалақы – 130 мың теңге. Біздің Ресей темір жолы әлеуметтік бағыттағы мекеме. Сол себепті де бүкіл әлеуметтік жеңілдіктер сақталған.

– Кезінде вокзалды Қазақстан темір жолына беру жөнінде әңгімелер болған дейді.

– Вокзалдың заңдық иесі жөнінде әңгімені түсіндіре кеткім келеді. Бұл екі елдің үкіметаралық келісімі негізінде жүзеге асып отыр. Мұндағы мүлік пен вокзалдың өзі Қазақстанның меншігінде болып келді. Яғни, территория, локомотив, вагондар, жол,  вокзалға тиесілі дүниенің бәрі Қазақстандыкі еді. Үкіметаралық келісімде дүние-мүлікті алмасып пайдалану жағы айтылған. Қазақстан аумағында 4 участок әкімшілік тұрғыдан Ресеймен байланысты болды. Шекара сызылғанда ол теп-тегіс болмайды ғой. Ал теміржол құрылысын салғанда, ол тура жолды таңдайды. Ресейде де сондай төрт участок бар. Егер жаңылмасам, бұл 435 шақырымға созылады. Сол секілді Қазақстан темір жолы Ресей аумағына өтіп кетеді. Сол себепті екі ел президенттерінің және үкімет басшыларының өзара келісімі бойынша мүлікті алмасып пайдалану туралы келісімге қол қойылды. Бұған жердің қатысы жоқ. Жер тек жалға беріледі. Биыл дүние – мүліктің бәрін Ресей темір жолына өткізу жөнінде жұмыс жасалып жатыр. Биылғы жылдың соңына қарай бұл процедура аяқталмақ. 2012 жылдың 1 шілдесінен Петропавл вокзалы «Ресей темір жолы» ААҚ-ның филиалы ретінде қайта жасақталады. Өйткені бұрын біз РФ жол қатынастары министрлігіне қарап келдік. Қазір ондай министрлік жоқ. Ал 6 жыл бойына Петропавл вокзалы «Ресей темір жолы» ААҚ құрамына ене алмай келді. Оның себебі – өзіне тиесілі дүние-мүлігі болмады. Өйткені біз Қазақстанның заңды тұлғасы болып келдік. Қазақстан темір жолына бағынбасақ та, дүние-мүлкіміз Қазақстандыкы болғандықтан, олармен де жұмыс істеуге тура келді.

– Жалпы, Қазақстан ішіндегі пойыздар да Мәскеу уақытымен жүреді екен. Ал вокзалда тек қана Мәскеу уақыты көрсетіліп тұр. Онымен қатар Қазақстан уақытын көрсетіп қоюға неге болмайды? Оның себебін түсіндіріп бере аласыз ба?

– Екі еларалық келісім бойынша, біз тек Мәскеу уақытына бағынамыз. Біз транзиттік вокзал болғандықтан, соған бейімделеміз. Біздің үкімет осы вокзал арқылы транзиттік пойыздардың көптеп жүргенін қалайды. Тек былтырғы есеп бойынша біздің Петропавл жол бөлімшесі бюджетке 4 миллиард 600 миллион теңге көлемінде салық аударды. Біздің вокзал арқылы Орталық Азиядан еңбек мигранттары көптеп қатынайды. Біз оларды жол ортасында Қазақстан уақытымен шатастырудың қажеті қанша деп ойлаймыз. Өйткені олар үнемі Мәскеу уақытына бағынады.

– Кешеден бері вокзал территориясын төңіректеп жүрмін. Ондағы күзетшіден бастап, сізге дейінгі аралықта бірде-бір қазақ ұлтының өкілін көре алмадым. Жалпы, қызмет көрсету орындарында қызметкерлерге екі тілді білу міндеттелмеуші ме еді?

– Біз жұмысқа қабылдау кезінде ешқандай ұлтына, тіліне және дініне назар аудармаймыз. Біздің мекеме – интернациональды. Бізде отыздан артық ұлттың өкілдері қызмет етеді. Солтүстік өңір болғаннан кейін бұнда орыстілділердің саны басым екенін айтқан жөн. Бізде немістер көп. Дегенмен, бізде мемлекеттік тілді үйренуге деген талпыныс басым. Арнайы бағдарламамыз бар, менің өзім қазақ тілін үйрету курсынан өткенмін. Сертификатым бар. Ал менің бала-шағам 4 тілде сөйлейді. Соның бірі – қазақ тілі.

– Іс-қағаздары қай тілде жүргізіледі?

– Компания Ресейдікі болғаннан кейін, іс-қағаздары орыс тілінде жүргізіледі. Бірақ, біздің аудармашыларымыз бар. Қазақстан ішіндегі құжаттарды екі тілде жібереміз. Мен осы жерде тудым, осы жерде білім алдым, өстім. Бұл мекенді жақсы көрем, қимаймын. Мен өзім армиядан кейін Ресейде бір-екі жыл қызмет еткенім бар. Соңғы жылдары Ресейден бұдан да жоғары лауазымды қызметке шақыртулар алдым. Алайда бас тарттым.

– Кешіріңіз, ендігі сауал жеке өзіңізге қатысты. Былтыр Петропавлды Қызылжарға ауыстыру жайында мәселе көтерілгені белгілі. Сіздің көзқарасыңыз қалай?

– Ең бірінші кезекте тарихқа көз жүгіртейік. Мұнда Абылайханның резиденциясы болғанын да білем. Дегенмен, Петропавл дегеніміз – Петр мен Павелдің қамалы ғой. Меніңше, оны Қызылжар атауымен ауыстырудың қандай қажеттілігі бар. Біріншіден, оған қаншама қаржы кетеді, шығын шығады, екіншіден бізде ұлтаралық келісім өте жоғары деңгейде. Мұндай атмосфераны бұзу кімге тиімді. Мүмкін келесі ұрпақ оны өзгертетін де шығар. Бірақ әзір ерте.

Ербақыт Амантай «Алаш айнасы» газетінің Қызылжардағы меншікті тілшісі. Және осы мәселені көтерген алғашқы журналистердің бірі. Алайда, жазғанына ешкімнің назар аудармағанын, реакция танытпағанын айтады ол:

– Вокзалға барған сайын билетті ұсынып жатып, кассир қыздар Мәскеу уақытымен дегенді ескертіп жатады. Себебін сұрасақ, «вокзал Ресейдің меншігінде» деген жауап аламыз. Сол себепті де осы тақырыпта мақала жазуды мақсат еттім. Әрі бұған ықпал еткен тағы бір мәселе, осы Петропавл вокзалында жұмыс істейтін бір жігіт ұлты қазақ болғандықтан жұмыстан шығарғалы жатыр деп шағым айтты. Сонымен қоса, Петропавл вокзалында қос азаматтыққа қатысты көптеген оқиғалар тіркелді. Көптеген азаматтардың Қазақстанның да, Ресейдің де азаматы болып жүргені анықталды. Солардың басым көпшілігі осы темір жол қызметкерлері болып шықты. Қос азаматтыққа Қазақстан да, Ресей де жол бермейтінін білесіз. Бірақ соған қарамастан көптеген қызметкерлер екі елдің де жәрдемақысын, зейнетақысын алып келген. Оның үстіне, Петропавл вокзалы пойыздың келіп-кетуін тек қана орыс тілінде жариялайды. Қазақшасын анда-санда айтады, алайда өте сауатсыз жарияланады. Кассаға барып билет алайын десеңіз қазақша ешкім жауап бермейді. Осының бәрін зерттеп, облыстық жол департаментіне бас сұққанымда олар екі еларалық келісім осылай дегенді айтты. Бірақ, осы мәселені республикалық деңгейде көтергеніммен оған мән берген, назар аударған ешкім болмады. Содан бері де 3 жыл өтіп кетті. Қазір бұған да етіміз үйреніп кетті.

– Жалпы, Қызылжар Кеңестік кезеңдегіден еш ауытқымаған сияқты.   Былтыр Петропавл атауын Қызылжарға ауыстырамыз дегенде өре түрегеле қарсы тұрушылар басым болып еді. Қазір бұл мәселе қандай да бір деңгейде көтеріле ме?

– Былтырғы тәжірибе көрсетіп бергендей, әуелі халықты бұған дайындау қажет екендігі байқалды. Содан бері Қызылжар атауын иеленген обьектілер көбейді. Петропавл қаласының өзіндегі «Кожзавод» атты шағын аудан «Қызылжар» атауына ауыстырылды. «Есіл-Богатырь» деген футбол клубы «Қызылжар» атауымен атала бастады. «Қызылжар» атты қонақ үйіміз бар, «Петропавл су» атты коммуналдық мекемені де «Қызылжар» деп атау қолға алынған еді. Әлі нәтижесі болмай жатыр. «Қызылжар нұры» атты қалалық газетіміз шыға бастады және «Қызылжар» медиа холдингі жасақталды. «Сәлем, Қызылжар» атты таңғы телевизиялық бағдарламамыз бар. Сөйтіп, әйтеуір халықтың санасына қаланың аты Қызылжар екенін түсіндіру мақсатында осындай шаралар жүргізіліп жатыр.

Тақырыпқа орай:

Парламент Мәжілісінің 2008-2011 жылдағы шақырылымының депутаты болған, қоғам қайраткері Жарасбай Сүлейменов бұл жөнінде 2008 жылы депутаттық сауал жолдаған. Оның мәтіні былай:

«Солтүстік Қазақстан облысында аты да, заты да дардай  Оңтүстік Орал теміржолының Петропавл бөлімшесі деген ұйым бар. Өзі Ресейге қарайды, орталығы Челябіде. Челябі қайда, Петропавл қайда? Таңырқайтын түгі жоқ, ескі одақтың шаңырағы шайқалып, жетпіс жылда жиған-тергені бөліске түскен кезде «сүйегі біздікі, еті сіздікі» деп бере салсақ керек.

Жақсы, халықаралық практикада екі жақты мемлекетаралық қатынастармен реттелетін мұндай жағдайлар кездесетін де шығар, солай-ақ болсын делік. Бірақ… осы бірақтың сыртында көп мәселе тұр. Біріншіден, аталмыш теміржол бөлімшесі тәуелсіз Қазақстан мемлекетінің аумағында орналасқаннан кейін осы елдің заңдарын белден басуға болмайтынын түсініп, өз қызметінде жергілікті тұрғындардың, яғни қазақстандықтардың мүдделерін ескеріп отырулары керек қой. Іс жүзінде олай болып отырған жоқ.

Олардың бәрін тізбектемей-ақ, мұнда билеттердің қай бағытқа болсын, Ресей тарифтері бойынша сатылатынын айтсақ та жеткілікті. Мысалы, Астанадан Петропавлға дейін билетті бір бағаға алсаңыз, қайтарда одан едәуір көп төлейсіз. Не үшін екені белгісіз. Ресей поезы болса бір сәрі ғой, кәдімгі Алматыдан Петропавлға қатынайтын «Жетісу» поезының бағасы да осылай аяқ астынан қымбаттап шыға келеді. Осындай жағдайға тап болғандар таңырқайды да қояды. Ал қалтасы жұқалар болса, поезға Петропавлдан 40-50 шақырым жердегі Қазақ теміржолына қарайтын Смирново поселкесіне келіп отыруға мәжбүр болып жүр.

Кезінде Петропавлда осы бөлімшенің өз ауруханасы, мектебі, балалар бақшасы басқа да әлеуметтік нысандары болатын. Оларды ұстап тұруды шығынсынды ма екен, бәрінен құтылды. Теміржолшылардың саны азайған жоқ. Олардың басы ауырып, балтыры сыздағандары қала ауруханаларына барады, сол сияқты балалары жергілікті мектептерде оқиды, жергілікті балабақшаларда тәрбиеленеді. Демек, бүгін бар салмақ қала бюджетіне түсіп отыр. Соған орай бөлімше түскен пайдасынан бөлісіп жатса бір сәрі-ғой. Есек дәме болмай-ақ қояйық, бір тиын татырмайды. Ол ол ма, салығын дұрыс төлеп отырғанына да менің күмәнім бар. Өйткені өз басым тексерушілер келе қалғанның өзінде «үй ішінен үй тігіп отырғандардың» барлық құжаттарды олардың алдына жайып сала қоятынына сенбеймін.

Осы ұйымға қатысты тағы бір сорақылық – мұнда Қазақстан азаматы бола тұра Ресей азаматтығын  алғандардың саны жылдан жылға көбейе түсуде. Мұны қалай түсінуге, қалай  бағалауға болады? Біздің Ата Заңымызда «Республика азаматының басқа мемлекеттің азаматтығында болуы танылмайды» деп анық жазылған. Оны елемеуге, орындамауға кімнің хақысы бар?! Қалталарына қос-қостан төлқұжат салып алып, тайраңдап жүргендерді кім тәртіпке шақырады?»

Жарасбай Сүлейменов бұл депутаттық сауалына Қазақстан Үкіметі тарапынан арнайы жауап алғанын айтады. Олардың да берген жауабы біреу – екі еларалық келісім шарт  солай. Біздің білуімізше, өзге мемлекеттің меншігіне де, жеке меншікке де өтпейтін стратегиялық төрт обьект бар. Немесе солай болуға тиіс. Олар: әуе жолдары, темір жолдары, байланыс және энегрия. Алла бетін аулақ қылсын, өйткені, екінші бір мемлекетке шабуыл жасағанда, жау ең бірінші осы төрт обьектіні басып алуды көздейді екен. Петропавлдағы демалыс саябағында Ленин мен Горькийге орнатылған алып ескерткіш бар екен. Оның қасында Тәуелсіздік аллеясындағы Мағжан Жұмабаевқа орнатылған ескерткіш баланың ойыншығы секілді көрінді.

Есенгүл Кәпқызы,

Алматы – Петропавл – Алматы.

“Түркістан” газеті.

Уа, Алаш, әлем аспанын бұл күндері Абай есімі, Абай рухы шарлап жүр. Мәскеуден шарықтап шыққан оның рухы жер жүзінің адамзат баласының жан дүниесін өзінің рухымен нұрландырып, бүкіл ақпарат құралдарын, ғаламтор кеңістіктерін жаулап алды.  Бұл күндері жер де, көк те Абай деп жаңғырығуда. Ақынның ақыны, Мағжан айтқандай мың жыл жүрсе бір сөзінің дәмі кетпес, әлемнің құлағынан әні кетпейтін Абай аумағы алмағайып заманнан әділет іздеген жандардың жиылып іштегі запыран жан айқайын паш етер алаңы болған болса, Абай қорған табар панасына, ақыл сұрар данасына,  иман құяр санасына айналған. Бүгін Мәскеу Абаймен тыныстауда. Мәскеуде Абай атындағы интернет сайт ашылып оның рейтингісі ең оқырманы көп алдыңғы шепке көтерілсе, Абай суреті басылған киім-кешек, түрлі-түсті плакаттар, қағаздар шығарылып, өлеңдерін басып шығару ісі қолға алынып жатқан көрінеді. Радио, теледидарлардан Абай өлеңдерін жатқа оқып, Мирей Борисше айтсақ «оның өлеңдері түнек өмірге қарсы көтерілген алдаспан болды».

   Мәскеудің бейбіт шеруге шыққан адамдарынан әлдекім «қайда барасыңдар?» деп сұрай қалса, кез-келген адам іркілместен Абайға деп жауап беретін болыпты. Яғни Абай ескерткіші тұрған алаңға барады. Абай алаңы әділет ошағына айналған. Иә, ағайын, Мәскеу орыстары өстіп жатыр, жақсының жаттығы жоқ деген осы. Абай атаның баласы емес, адамның баласы дегені осы. Асыл сөз – адамзат баласына ортақ қазына.

Осыдан біраз бұрын қазақтың Алматы қаласында тұратын «арсыз болмай атақ жоқ, алдамшы болмай бақ қайда?» деп, «өңкей жалған мақтанмен шынның бетін бояған» (Абай) қазіргі билікке көңілдері толмайтын адамдардың да саялап келген жері Абай ескерткіші болатын. Бірақ күш құрылымдары оларды Абайдың маңайынан аулақтап, төменге сырғытып тастаса да дүркін-дүркін жұрттың Абайдың тас мүсінін тасалап келгені аян, бір тылсым күш-құдыреттің осылай сүйрегені шындық. Бірақ, олардың еш қайсысы Абай рухын сезіне білген жоқ,  мына мәскеуліктер сияқты Абайды жер жаһанға жайып,  асқақтатпақ түгіл, Абайдың есімін ауызға да алған жоқ еді.

Жиырмасыншы ғасырдың басында Байтұрсынұлы Ахмет «Қазақтың бас ақыны – Абай. Онан асқан бұрынғы-соңғы заманда қазақ баласында біз білетін ақын болған жоқ» деген еді. Алайда біз «қараңғы заманда шырақ жаққан басшымыздың есімін» (Міржақып) әлі күнге аз біліп қана қоймай, енді міне Мәскеуде орыстар Абай атын көкке көтергенде барып жаңа оянғандай, «бізде  осындай адам бар еді-ау» деп жатқан жайымыз бар.  Сонымен қатар біздің еліктегіштер Абайды бүгін көргендей-ақ, Мәскеу орыстары не істесе соны істеп, Абай суреттері басылған жейде-жепсік, көйлек-көншек жасатып, жарысып жатқан жайы бір жағынан күлкілі, ал екіншіден, бұл да болса рухқа дем берерлік нәрсе. Өздерінің қолынан келмесе, өзгенің істегенін істеген де жақсы. «Болмасаң да ұқсап бақ» дегенді де Абай Ата айтқан. “Абай – орыс революциясының символы” деп жазып жатыр ресейліктер. Ал Абайды Алаш іздеген жоқ, Алашқа аяңдап Абайдың өзі келді. Демек, әділет іздеген адамзат баласының бүгінгі тірегі Абай болса керек. Ендеше, Алаш баласы, адам болам десең әуелі Аллаға сыйын, сонан соң Абайға бас и, ісің алға басады! 

Бурылалтай

Кәкен ҚАМЗИННІҢ  бұл шығармасы 2008 жылы “Zher-Su” корпорациясының балаларға арнап жариялаған халықаралық әдеби конкурсының  Бас бәйгесін жеңіп алған.

                                                                    1

Біріне-бірі іркес-тіркес жалғанған сіріңке қораптарындай  темір жол составының соңғы буыны байырғы  кинохроникадағыдай ұсақтай-ұсақтай ұзай береді. Ақырғы вагон есігінен дірілдеген бозамық сұлба негативтей қарайып барып жоғалады. Бір-екі адырдың арғы жағында кәнігі темекішінің хорқорындай будақ-будақ, ұбақ-шұбақ із  ғана қалады. Шөкімдей-шөкімдей сұйық түтін әлден кейін ауаға сіңіп, көгілдір аспан ажары шайдай ашылады. Тап қасыңнан бөлек бір тіршілік, өзгеше бір дүние көсіліп-жосылып өте шыққандай. Қарап кеп қалсаңыз, пойыздың алыстап бара жатқан соңғы вагонында адам баласының ет жүрегін шым еткізер мөлт-мөлт еткен мұң бар сияқты. Қайта оралмас шақтардың қызығы мен ызыңы  сол бұлаң еткен вагонға жармасып, үдере-үрке қашып бара жатқандай. Ал, тоқтай қалған тепловоз – керемет, ғажап қуаныш. Шат-шадыман. Пыс-пыс етіп деміге: «мен келдім, мен келдім!» – деп, жарқын-жария шырай танытады. Төлеген сондайда алыстан алқынып келген тепловоздардың маңдайнан сипап, бетінен сүйгісі келеді. Амал не, кіп-кішкене бойы бар, бып-быртық. Темір жол стансасының бастығы болып істейтін әкесі бастабында Алматыда оқисың, ағаңның қолында тұрасың дегенде, бұл оның сөзіне онша мән бермеп еді. Енді дәміл-дәміл осы пойызбен үлкен қалаға тартады, доңғалағы дік-дік еткен осы пойызбен туған мекені – Айнабұлаққа қысқы, көктемгі, жазғы демалысында, екі-үш күндік мейрамдарда қайтып оралады. Несін айтасыз, осы күні қос қапталды   болат жолдың кәнігі жүргіншілерінің бірі болып алды  қаршадай ғана Төлеген. Сескенетін де дәнеңесі жоқ, мұнан шығарда шешесі ұялы телефонымен үлкен ұлына хабарлап қояды, ана жақтан қайтарда апасына Бөлеген көкесі телефон соғады немесе SMSка жібереді.

Қала тіршілігі әсер етті ме, әлде әрі-бері өткен жолаушылардың әңгіме-дүкені пісіріп тастады ма, әйтеуір,   алтыншы сыныптағы кіп-кішкене Төлегеннің мінезі де өзгеріп барады. Әлден, бесіктен белі шықпай жатып-ақ байсалды, байыпты, ойлы. Шешесі: «Осы қарағымды қарғадайынан тентіретіп қалаға жібердік, өз қолымызбен жатбауыр қылдық, шөре-шөре боп қайда барып оңар екен енді», – деп орамалымен көзі мен маңдайын сүртеді. Әкесі болса: «Тентіреткені несі? Туған ағасы мен жеңгесінің қолында. Олар жаңаша тәрбилейді. Мұхамеджан Тынышбаев ағамыз сықылды барлық ғылымды қатар жеккен энциклопедист болмағаннан кейін, мен сияқты жыл – он екі ай темір жолға телмірудің қажеті не.  Баланың бағын байламау керек дейтін өзің емес пе? Қазір қос мекенділердің заманы. Кенжеңнің екпіні қатты. Бұл Бөлеген секілді Мәскеудің Бауманкасымен тоқтамайды. Санкт-Петербургің де бұйым емес. Көр де тұр, Кембридж бен Сорбоннаның бірінен бір-ақ шығады. Осы бастан ағылшын, француз тілін жаттай бер, бәйбіше. «Charmant, monsieur!» – деп француздарды, «Excuse mi!», – деп саксондарды шалқасынан түсіретін боласың әлі-ақ, – деп миығынан күледі.

Бірінші кластан Алматыға бауыр баса бастаған Төлегенді ә дегенде, екі-үш орам жердегі мектебіне ағасы, кей кездері жеңгесі жетектеп алып барып жүрді. Бір айдан кейін жүріс-тұрысты, қалай барып, қалай келуді өзі де үйреніп алды, ересектердің әлсін-әлі көмегін ерсі санайтын болды. Бірақ екі-үш кластасын ата-аналары жеңіл мәшинемен жеткізіп, сабақтан кейін сол көлікпен алып кетіп жүргенін талай байқады. Олары несі екен, тым келеңсіз ғой: әлде тұратын жерлері алыс па, әлде адасып кетуден қорқа ма деп те ойлады. Өзімен қатар отыратын Жақсыбергеннен оның мәнісін сұрап еді:

- Мықтылардың мұрагерлері. Ана Кинг Конгтың әкесі кеденнің дөкейі, мына қысық көз сары Банзайдың шешесі банк бастығы. Олар балаларымызды жымқырып кетеді деп үрейлері ұшады. Кинднепинг деген пәле өршіп тұр. Ана бір жылдары «Казпотребсоюз» төрағасының немересін ұрлап кетіп, бүкіл ішкі істер қызметі аяқтарынан тік тұрған. Ондай баскесерлер қалада баршылық. Содан кейін бір миллион бакс берсең, балаңды қайтарамыз, әйтпесе оның өлігін көресің деген шарт қояды әлгілер, – деп жауап берді. – Сенің әкең қайда жұмыс істейді? Крутойлардың бірі емес пе?

- Жоқ. Әкем теміржолшы, Айнабұлақ  деген жерде станса бастығы. – Төлегеннің жауабы мүдіріңкіреп шықты. Жаңа танысы Жақсыберген келемеждеп жүрмесе етті деді. Жоқ, ол күлмеді, қайта, иығынан қойып қалып:

- Статусымыз тете екен. Менің шешем көрші мектептің директоры. Ешкімнен ықпа. Осы класта мені жеңетін ешкім жоқ, біреу тиіссе – мұрнын бет қыламын. Келістік пе? Онда жолдас болайық, – деп, қарап отыр. Содан бері Жақсыберген екеуі айрылмастай дос. Алты жыл бойы бір партада отырып келеді. Сабақтан әмісе бірге шығады, Жақсыберген оны ертіп алып шешесінің мектебіне тартады. Сол жердің асханасынан тамақ ішеді, оған зауықтары соқпаса, іргедегі спорт алаңында балалармен футбол ойнайды. Жақсыбергеннің үйі де сол мектеп маңында. Ауласының балаларының барлығы дерлік осы мектепте оқиды, бәрі Жақсыбергенді біледі, ол да барлығын таниды.

Ол парталас досы Төлегенді бірінші кластан бері таңдандырумен келеді. Мектеп директоры болып істейтін шешесі қазақ емес, әзірбайжан. Әкесі физкультура институтында проректорлық қызмет атқарыпты, ертеректе, бұның алты жасында жол апатынан қайтыс болыпты. Қазір мамасы, қарындасы – үшеуі бірге тұрып жатыр. Шешесі орыс мектебінің директоры. Жақсыбергеннің айтуынша, әкесі көзі тірісінде ұлымды міндетті түрде қазақша оқытам депті. Әкесінің сол өсиетін шешесі бұлжытпай орындапты.

Бүгін де екеуі оңаша келе жатыр. Тротуарда жем теріп жүрген торғайларды үркітеді, гүр-гүр еткен көгершіндерге шекілдеуік шашады. Қысы-жазы бір орнынан тапжылмай, не өспейтін, не қыбыр етпейтін нәрестесін құшақтап отырған қайыршыға бұлар қазір тіптен назар аудармайды. Бастабында Төлеген тиын-тебен тастап жүруші еді, Жақсыберген: «ендігәрі соқыр тиын беруші болма, олар жалған қайыршы, көпшілігі Тәжікстаннан келген сығандар. Өтірік мұсылмансиды. Олар бізден ауқатты тұрады», – дегенді қадап тұрып айтты.

Шиқ-шиқ етіп төртінші трамвай тоқтай қалды. Бұл жалғанның, қала транспортының жер-жебіріне жетіп, әлемдегі жұртшылықтың барлығын іске алғысыз етіп қара көзәйнекті екі кемпір түсті әупірімдеп. Оларға салса, ертеректе бәрі керемет, бәрі тұрлаулы, бәрі арзан болған. Қазіргі заман – кері кеткендердің, ұры-қарылар мен жылпостардың заманы. Қарапайым халыққа қалаулы тіршілік жоқ. Ділгерліктің кілті тек алпауыттар қолында. Әйтеуір, таусылмайтын сарыуайым, әйтеуір, төбеден төнген заманақыр, жер тақыр. Оларға мына үш-төрт айда бой көтеріп жатқан зәулім ғимараттар да, мөлдіреп аққан бұлақ та, көкке бой созған еңселі теректер де, Мұқан Төлебаев пен Мұқағали Мақатаевтың ескерткіштері де керек емес. Аттары өзгеріп жатқан көшелерге де тіксіне қарайды, бұрынғы атаулары естерінен кетпейді. Өйткені көз алдарында көкке мойнын созған  қуатты крандар – судай жаңа тіршіліктің нақ өзі, өткен дәуірдің көзі емес, оларға бұл өзгеріс мүлде жат. Қазір кешегідей көсемсіп, өткендегідей өктемсіп: «ты!» – деп те тіл қата алмайды. Бірақ осы қариялардың бір уәжіне құлақ қоюға болады. Қалада қаптап кеткен жарнамадан көзің қарығады, ағылшындардың, немістердің, француздардың, қытайлардың тауар насихатынан аяқ алып жүре алмайсыз. Оны кім түсінеді, қазақ пен орыстың бәрі демде шет тілінде сайрап кетті деймісіз. Бұл қазақ тауық шақырмаса да күннің қай жақтан шығатынын жақсы біледі.

Күн де сол баяғыша шығыстан көтеріліп, батысқа барып ұясына қонады. Алашұбар бұлттар да сол ертедегідей батыстан шығысқа қарай жөңкіледі. Алматы арықтарындағы ағын су да Алатаудың етегінен төмен қарай құлдыраңдай құлайды. Арлы-берлі ағылған халық та бағдаршамнан басқаға аялдамайды, ығы-жығы, бірін-бірі жыға танымайды. Зу-зу еткен мәшине, ағыл-тегіл жөңкілген нөпір.

Кока-кола жарнамасы ілінген үйдің бұрышында екі-үш қыз портфельдерін үйіп қойып, шымқай қызыл бормен әдемілеп сызылған класс-класын ойнап жүр. Одан әріректе сақаларын сайлаған ер балалар. «Кәти, кәти!» -деген дауыстары тіптен өктем. Дауласып жатқан болу керек.

Тротуардың қақ ортасына біреу туфли қорабын лақтыра салыпты. Жақын маңдағы аяқ киім дүкенінен шыға салған әлдекім  жаңа бәтіңкесін  дереу аяғына іліп алған ба дерсің. Қазір қалада қоқыс көбейіп кетті, келе жатып қолындағыларын қалай болса солай тастап жүре береді. Әй дейтін әже, қой дейтін қожа жоқ. Ағасы Бөлеген айтады: ертеде Алматының көшесінде көлденең қылтанақ жатпайтын, бәрін бүлдіретін өзіміздің ағайындар. Қиыншылық жылдары ана жақтан да, мына жақтан да жұмыс іздеген халық шұбырып кеп осында топырлады.Олар озық дәстүрмен қоса, тозық мінез-құлықтарын ала келді. Әрине, қалада қазақтың көбейгені жақсы, бірақ  ауылдағы күл-қоқысты, шылық пен былықты Алматыға тасудың қажеті не?

Төлеген алғашында ағасының сөзіне құлақ қойып жүрді, бәріне өзіміз кінәліміз, есіктегі құл мен күңді неге төрге шығарып, төбемізге көтереміз дегенді жақтап бақты. Келе-келе қол арба сүйретіп, нәпақа тауып сабылған, қара базардың қара жұмысына қытай рикшаларындай жегіліп, қайқаң-кайқаң еткен ағаларын көргенде, жүрегі сыздады. Нарықтың жақсылығы осы болса, бұты бес тиын. Бөлеген көкесі айта беретін Адам Смит теориясының да, Доу Джонс көрсеткішінің де атасына қырық нәлет. Қазір ол толығымен әкесінің жағында. Әкесі нарық әдісі, нарық тетігі адамға қызмет етуі керек, бізде адам нарыққа малай болып жүр. Мемлекет нарықтық жүйеге араласпаса, «көрінбейтін қол» дәнеңемді бітірмейді дейді.

Арқасындағы рюкзагын бір ырғап алып, тротуарда жатқан әлгі картон қорапшаны шіреніп тұрып теуіп кеп қалды. Аһ! Жаны көзіне көрінді. Ішіне кірпіш салып қойыпты. Оң аяғын көтеріп ойбайлап жүр. Қарап жүріп мазаққа ілікті. Ұзын үйдің іргесінен тұншыға шыққан күлкі де кімдікі екенін шамалайды. Осыны істеп жүрген –  құдай біледі, Жақсыбергеннің қарындасы – Эленора. Шешесі де, ағасы да – ешқайсы бетінен қақпайды. Әбден шолжаңдатып жіберген.

- Я вас развела. Мен сені қатырдым, Төлеген. Аңқау, аңқау Төлеген! Жақсыберген екеуің маңына жоламаймыз деген Кинг-Конгтың туған күніне барыпсыңдар. Сонда хореграфия училищесінің қыздарымен түні бойы билепсіңдер. Менімен бірге операға да барғың келмейді. Енді билеп көр. Сол керек өзіңе, – деп сықылықтай секеңдеп барады. Артында зілі жоқ харекетке бұл қалай ашуланар, бұдан соң Төлегеннің бір апта аяғын баса алмай қалатыны ана қыздың қаперіне қайдан кіріп-шығар.

Бар болғаны басын шайқап, саусағын безегеннен әрі бара алмаған Жақсыберген досын үйіне ертіп апарып, оның күп боп ісіп кеткен башпайына дәрі жағып, ақ дәкемен таңып тастады. Түк болмағандай ұшып-қонып қастарында қарындасы жүр.

- Ауыра ма, шын ауыра ма? – деп әдейі сұрай ма, әлде шынымен жаны аши ма – екі көзі шарасынан шығып кеткен.

- Ауырғаны несі, қытығым келіп жатыр, – дейді терісіне сыймай тырс-тырс еткен Төлеген. Үшеуі де жарыса, көздерінен жас аққанша күледі. Әшекейлі терезеден әуестене сығалаған күн сәулесі дөңгелек айнаға шағылысып, қабырғаға көлбеңдей ойнап бір кетеді. «Аққу көліндегі» кішкене аққулар құдды. Трә-трә-трә, тә-тә-тә. Мын картина америка фильмдеріндегі «life story»-ден бірде-бір кем емес. Мәре-сәре, жөн-жосықсыз жарқылдаған бұларға терезе жақтауындағы түсі суық мексика кактусы мұртын тікірейтіп, жақтырмай көз тастайды. «Өздеріңе де сол керек», – деп, Жақсыбергеннің бөлмесіндегі  әйгілі салыстырымдылық теориясының иесі Альберт Эйнштейннің суреті бұларға тілін шығарады. Бұйра бас Мағжан ақын көзінің астымен мұңая да, мұнарлана қарайды. Эленора пианино пернелерін кербез басып, өзі қош көретін Кенжебек Күмісбековтің вальсін  сырбаз дөңгелетеді. Төлеген мына сырқат, мына ауру тым ұзаққа созылса екен, ең болмаса, анда-санда қайталанып тұрса екен  дейді. Айнадағы балбыраған өз жүзі бал-бұл жанады.

                                                               2

Жоғары кластарға қазақ әдебиетінен сабақ беретін директорлары жақында мектебімізге өзіміздің  белгілі жазушылар қонаққа келеді. Телевизияның, газет-журналдардың қызметкерлерін шақырып қойдық. Ұятқа қалмайық. Орта сыныптағылар да жақсылап дайындалсын, белсене қатыссын деген еді. Содан бері мектеп мұғалімдерінде ес қалмады: күнде ала шапқын, көркем сөз оқитындарды, ән салатын вокалистер мен күйшілерді де әбден мезі қылды. Ат-тонын ала қашқан ересек балаларға әлдері келмесе, бар салмақты бұларға салады. Өздерінің әттегенайларын жуып-шайып, меймандарға, қайта, жас өскіндерді көрсеткеніміз өтімді болады деп ақталады. Өткен аптада сен не орындайсың дегенде, Жақсыбергеннің меңзеуімен бұл  Пушкиннің бір шығармасынан үзінді оқимын деп айта салған. Төлегенге мұғалімдердің бәрі сенеді, қапы қалдырмайтынын біледі. Бұның бес жасында Мәскеуден каникулға келген студент ағасы Бөлеген қызық үшін ұзақ өлең үйреткен. Сол қазір де есінде, анада Жақсыбергенге судыратып оқып берген. Ол сонда бұның бетіне бажырайып ұзақ қараған. Жаңа көрген кісісіндей қадалған, сені жаңа қырыңнан байқадым деп мақтаған. Сюрприздің көкесі сенде екен ғой, мен сені қазақтың болашақ Эйнштейні ме деп жүрсем, сен физик емес, лирик екенсің ғой деп бір қағытқан. Жәй жаттап алған дүнием ғой дей салған оған.

Ақыры бүкіл мектеп күткен сол межелі күн де келді. Қас қылғандай Алматының төбесіне қарақошқыл бұлт жұмарланып,  аласапыран жаңбыр құйып кеп кетті. Тозығы жеткен темір шатыр ежелгі қаңғыр-күңгіріне басты. Аспанда жын ойнақтап, әлдекімдер апан кеңірдек кернейін гүрілдетіп,  арынды дауылпазын дүңкілдетіп жатыр. Малмандай су болған ақ қайыңдар жапырақтары қырық буынды  күміс сырғадай төгіле салбырайды. Жылт-жылт. Тырс-тырс. Кейде жылдам, кейде баяу. Жазушыларды сыртта қарсы аламыз деген мектеп директорының нұсқауы енді жайына қалды. Бүкіл мұғалімдер мен оқушылар сипай көлкіген терезеден сығалай сыртқа қарайды. Әнеки, жеңіл мәшинеден шатыр көтерген төрт кісі түсе-түсе қалды.

Көзілдірігі қиядағыны шалатын орыс әдебиетінің мұғалімі директорға:

- Смотрите, Жалиля Жангазиевна, пожаловал сам Алимжанов! – деп жатыр екі көзі шоқтай жанып.

- Ну, что же, Гульсайра Ильясовна, как говорится, по одежде встречают, по уму провожают. Посмотрим, – деді жайбырақат қана.- Айтқандайын, қазақ жазушыларына қазақша нөмірлер, орыс тілді Әлімжанов сияқтыларға орысша шығармалар дайындағанымыз қандай көрім болған. Ол бір ауыз қазақша білмейді. Шет елден шықпайтын турист дейді ғой оны  осындағы біздің жігіттер.

Мұндай қабылдауға меймандар да, қабыл алушылар да дән риза. Жөн-жөнімен, рет-ретімен ән айтылды, күй тартылды, би биленді. Тіпті джаз-бэндтің саксофоны қырық құбыла құйқылжыды.

- Қазір  Төлеген Бекқожиев орыстың ұлы ақыны Александр Сергеевич Пушкиннің «Евгений Онегин» поэмасынан үзінді оқып береді. Ал, Төлеген, заулат! Побольше драйва! – деді мойнындағы қызыл көбелегін түзеген Жақсыберген конферансье. Бұл тамағын кенеп, екі-үш қабат жөткірініп алды да Бөлеген ағасы үйреткен өлең жолдарын төге жөнелді.

                                          Увы, на разные забавы

                                          Я много жизни погубил!

                                          Но если б не страдали нравы,

                                          Я балы б до сих пор любил.

                                          Люблю я бешенную младость,

                                          И тесноту, и блеск, и радость,

                                          И дам обдуманный наряд;

                                          Люблю их ножки; только вряд

                                          Найдете вы в России целой

                                          Три пары стройных женских ног.

                                          Ах! Долго я забыть не мог

                                          Две ножки… Грустный, охладелый,

                                          Я всё их помню, и во сне

                                          Они тревожат сердце мне.

- Болды! Достаточно! Әрі қарай оқымай-ақ қой! Осыларға орыс тілін өз сорымызға үйретіппіз, – деп орыс әдебиетінің мұғалімі қолын ербеңдетіп орнынан атып тұрды. – Извините, Ануар Турлыбекович. Это я недосмотрела, это моя вина. Несносный мальчишка!

- Успокойтесь. Не надо смущаться. Это же  превосходно! Классика емес пе, еш сөкеттігі жоқ, әрі қарай оқи берсін, – деп,   күлкісін тия алмай, көз жасын сүрткен Әнуар жазушы. – Продолжай, пожалуйста. Но не так скоро.

                                          Когда ж и где, в какой пустыне,

                                          Безумец, их забудешь ты?

                                          Ах, ножки, ножки! Где вы ныне?

                                          Где мнете вешние цветы?

                                          Взлелеяны в восточной неге,

                                          На северном, печальном снеге

                                          Вы не оставили следов:

                                          Любили мягких вы ковров

                                          Роскошное прикосновенье.

                                          Давно ль для вас я забывал

                                          И жажду славы и похвал,

                                          И край отцов, и заточенье?

                                          Изчезло счастье юных лет,

                                          Как на лугах ваш легкий след.

                                          Дивны грудь, ланиты Флоры

                                          Прелестны, милые друзья!

                                          Однако ножки Терпсихоры

                                          Прелестней чем-то для меня.

                                          Она, пророчествуя взгляду

                                          Неоцененную награду,

                                          Влечет условною красой

                                          Желаний своевольный рой.

                                          Люблю ее, мой друг Эльвина,

                                          Под длинной скатертью столов,

                                          Весной на мураве лугов,

                                          Зимой на чугуне камина,

                                          На зеркальном паркете зал,

                                          У моря на граните скал.

Зал сілтідей тынды. Директорда өң-түс жоқ. Қыздар жағы бірін-бірі түрткілеп жымың-жымың қағады. Жазушы қауымын бастап келген, өзін Әнуар Әлімжановпын деп таныстырған адам орнынан тұрып:

- Әрине, мектеп қабырғасында, Конституция күні қарсаңында Отан, туған жер туралы жыр оқыған жарасар еді. Ондай өршіл өлеңді біздің Ғафаңдар қарша боратып жазып-ақ жатыр. Иә. Солай. Бірақ бір нәрсе естеріңізде болсын, айналайындар, Пушкин орыстың ғана ақыны  емес, ол – әлемнің ақыны. Сондықтан қазақтың да ақыны деуге әбден  болады. Ұлы адамның шығармасын терең білу – үлкен өнер. Сол туындыдағы ел айта алмайтын жолдарды таңдап алу – талғампаздықтың белгісі. Біз неге Венера Милосскаяны пір тұтамыз, Гүлфайруз Исмаилованың қыл қаламынан туған  қазақ қыздарының бейнесін неге тамсана тамашалаймыз? Классикалық балетке неге құмармыз? Олардың бәрінде сұлулық, көркемдік бар. Өзі де көркем, сөзі де көркем Сәкен Сейфуллинде де осы тақылеттес өлең жолдары бар, керек десеңіз. Жер бетіндегі тіршіліктен әдемілік іздеу – адами қасиет Ал, сол қара жерді тық-тық басып жүрген аяқтар, әдемі аяқтар туралы өлең оқыған мына Төлеген інімізге неге ренжиміз, қайта, рахметімізден басқа  айтарымыз жоқ, Эстетиканың көкесі ғой. – деп сөзін жылы жымия бітірді  таза қазақ тілінде. Елдің бәрі таң-тамаша. Әсіресе директорымыз:

- Телеоператорлар жұмысын бітірсе, енді бәріміз жиылып суретке түсейік, тарихи оқиға ғой. Сіздер күнде келе бермейтін қонақсыздар, – деп ұшып-қонып жүр.

Жарқылдаған блиц,  алай тұрыңдар мен былай тұрыңдардың фотосессиясы. Күлкі мен қуаныш. Аспан мен жерді көктей өткен өткінші. Бәрі де өтеді, бәрі де өзгереді. Бәрі де өткінші. Бәрі де баянды, бәрі де тұрақты.

                                                                 3

Шаштараздан әлгінде ғана жасанып шыққан бикештердей бой түзеген жөке ағаштары. Хош иісі жан-жүрегіңді елжіретіп, буын-буыныңа түседі. Пошымдары  да біп-бірдей. Абай даңғылындағы тротуарларды бойлап кетіп барады, қатар-қатар ұзап барады. Троллейбус терезесіне жабыса қалсаңыз,  сап құрап алған сары шеріктер сияқтанады. Олар мына арлы-берлі жөңкілген халықты қалт етпей бағып  тұр. Өз аялдамасынан түсіп қалған Төлеген балалар бағына қарай жаяу аяңдап келеді. Осы тротуармен қайшы алысқан елге араласып жүріп отырғанды ол, неге екені белгісіз, жақсы көреді. Көгілдір бассейндегі шымырлаған суға сүңгіп кеткендейсің. Физик мұғалімі айтқандай, броундық қозғалыстың бір түрі осы көшелердегі жүргіншілер ме дейді. Физик-оқытушының айтуына қарағанда, судың информацияны есіне сақтау, ақпаратты бір тараптан екінші тарапқа тасымалдау қабілеті жақсы екен. Әсіресе тұма суы, таулы өзен суының жады керемет. Крандағы су – өлі су. Ал, жас бала ағзасының тоқсан тоғыз пайызын су құрайды, ересектерде бұл мөлшер жетпіс пайыз, қарт адамның бойындағы су елу ғана пайыз екен. Ана Беляев деген жазушының суда да, құрлықта да бірдей өмір сүре алатын амфибия-қосмекенді адам туралы жазылған фантастикалық романы судың құдырет-күшіне негізделген. Сондықтан суы биофизикалық тұрғыдан байытылған бассейнге көбірек барыңдар.  Жапон ғалымы Масару Эмотаның еңбектерін оқысаңдар, соған көздерің анық жетеді. Менің ойымша, тау суын, тұма суын ішіп өскен балалардың қабілеті ерекше болады. Бұл – менің теориям деген физик ағайлары. Онда, қала балаларына қарағанда, ауыл балаларының тума мүмкінгі көбірек қой деп ойлады Төлеген. Осыған байланысты статистикалық мәлімет бар ма екен, осы мәселені зерттеп жүрген қазақ оқымыстысы бар ма екен ендеше?

Бақ іші абыр-сабыр. Ит жетектеген егде әйелдер. Таяқтарын тық-тық еткізген қарттар. Компьтер клавиатурасының тырсылына ұқсайды… Қол ұстасқан балабақша бүлдіршіндері осы бақтан шықпайды. Тазша бала ескерткішінің бөрігіне, алшысынан тұрған алып асыққа қайта-қайта қайырыла қарап, дабырласып барады. Қарағайдың ана бұтағынан мына бұтағына өңмеңдей ұмтылған ұзын құйрық, ала қанат сауысқанның шықылығы – жоқ іздеп жүрген жолаушының  назалы жалынышы.

Қаракерей Қабанбай көшесінің бойында ірілі-ұсақты көлік кептеліп тұр. Қыбыр-жыбырмен қашанға ұзайды. Азар болса, бір сағатта жиырма шақырымға жылжыр. Кинг Конг пен Банзай да осы мәшинелердің бірінде отырған болар шыртиып. Бөлеген ағасының «Лэнд крузері» де тұрған шығар осындай кептеменің бірінде. Бақтың бергі бетіне жақында ғана қойылған Тұрмағамбет шайырдың ескерткіші осы автомандарға тосырқай да тұнжырай қарап қалған. Оның тұғыр тасына сүйенген кезбе мұндар  қоңырқызыл сұйықты өңешінен өткізе алмай, қақалып-шашалып әуре. Кішкене бақтағы ғаламат тіршіліктің сан қыры Төлегеннің – көз алдында, көз алдынан осылайша көлбеңдеп өтіп жатыр, көшіп жатыр.

Он минуттан кейін осы араға Жақсыберген келу керек. Екеуі Орталық стадионның қасындағы жүзу бассейніне, физиктің сөзінен кейін делебелері қозып, жазылып қойған. Денсаулығың туралы анықтамаң, ай сайынғы жарнаға ақшаң болса болғаны екен. Қазір екі сағат суда емін-еркін малтып, емін-еркін құлаштарын жазып алады. Одан кейін сабақ та сіңімді болады, оны өздері байқап жүр.

- Бізде, жүзуден, қазақтан жеңімпаз бар ма осы? Әлжан Жармұхамедов деген Өзбекстанның қазағы баскетболдан Мюнхен олимпиадасының чемпионы болған. Жақсылық Үшкемпіров Мәскеу олимпиадасының чемпионы атанды. Оны білем. – деді Жақсыберген бұған қарап. – Жүзуден тіпті Қазақстан біріншілігін жеңіп алған қазақ бар ма? Интернеттен шықпайсың. Бір білсең, сен білесің.

Бұл басын шайқады. Осы күнге дейін спорттың бұл түрінен атағы шыққан қазақ бар дегенді естіген де, оқыған да емес.

- Ендеше, сол қазағың мен боламын. Көр де тұр, әлі-ақ Жақсыберген Райбаев деген фамилияны барша газет-журнал жарыса жазып жатады, телевизиядан мен туралы репортаждар беріледі. Сен сонда бір лабораторияда имиген көзілдірігіңді түзеп қойып, бұл менің жолдасым деп шіренетін боласың. Әлде өйтпеймісің?

Төлеген күліп жіберді. Дәл қазір чемпион тұғырында тұрғандай сөйлеуін. Ең алдымен жеңіп алсыншы сол атақты. Бірақ Жақсыберген спорт шебері болам десе, болады. Айтқанынан қайтпайды. Бойындағы әкесінің қаны шығар ширықтырып жүрген. Қайсарлығында бір мін жоқ. Расында да, салған жерден елу метр қашықтықта жүзуді жаңа бастағандардың бәрінен дельфинше бұрқыратып, озып келді. Содан кейін ғой жаттықтырушылардың көзіне түсіп жүргені.

Алматы осы мезгілде бірде жабығып, бірде жадырайды. Мамыр айында масайрай кететін жаратылыс өкпешіл баладай қылт-сылт ете қалады. Кейде баяу  бүркектеген жаңбырдың арты қарға айналады. Ондайда елдің біразы саяжайларына жүгіреді, гүлдеп келе жатқан өріктерін, шиелерін қымтайды. Түнімен түтін түтетеді. Бір-екі рет Төлеген де барған жиырма шақырым жердегі ағасының саяжайына. Мәшинемен қия бетке әзер шыққан. Түнімен қураған жапырақтарды бықсытып, полиэтилен жамылғылармен төрт-бес ағашты орап ағасы мүлде ұйқы көрмеді. Бұл үйге кіріп алып,таза ауада ұйқысын әбден қандырды. Таңертең тұрса, ағасы күйбеңдеп әлі сыртта жүр, екі көзі кіртиіп, қып-қызыл болып кеткен. Сонда ол ағасын қатты аяп, өз қылығынан өзі ұялған. Анадай жердегі ашаны ала салып, лып-лып маздаған жапырақтардың үстіне тағы да еселей жапырақ тастай бастаған. Сондағы ағасының бұған сүйсіне, мейірлене қарағанын ол ешқашан ұмытпайды. Жаңа да Жақсыбергенге:

- Сен чемпион болсаң, алдымен елдің алды болып мен қуанамын. Шляпамды аспанға атам. Саған қатырып тұрып пиар жасаймын. Телевизия мен газет журналистеріне сені көкке көтеріп насихаттаймын, сұхбат беремін, – дегенде, оның көзі дәл ағасының көзіндей боталап кетті. Бұрылып алып жүгіре жөнелді, алға біраз озып барып тоқтады.

Батыс жақтан желе-жортып, еңкілдей келіп қалған түйдек-түйдек бұлттың беті қатты, әбден сыздап алған. Әнтек түртіп қалсаң төгіп-төгіп жіберейін деп тұр. Төксе, төксін-ақ. Боздағы шыққан асфальттың беті жуылсын, ылғал аңсап тұрған гүлзарлар мен ағаш біткеннің мейірі қансын. Су деген жарықтық жердің де, елдің де дауасы ғой.

                                                             4

Жазға салым, каникулы кезінде Төлеген жол жөндеуші Бұқпанбайға ілесіп арлы-берлі көшіп-қонып жүруді ұнатады. Далиып жатқан жусанды даланы тілгілеп жалтыраған аппақ қос параллель өтеді. Қыр-қырдағы қызғалдақтар жел лебімен бұйралана ағып бара жатады. Будкалы мәшинемен тел жарысқан рельсті бойлап келе жатқан бұлардың басшысы Бұқаң айғайлап әнге басады. Қайда барса да қасынан тастамайтын тарғыл мысығын масаттана, мекірене маңдайынан сипайды. «Тойға барса да ертіп барады», – деп осындағылар оны сылтың қылады. Ол күй талғамайды, әнді тойда айтады, ойда да айтады. Күркіреген кең тынысты дауыстан ен дала жаңғырығады. Сом темір балдақтарды тоқпақтаған балғалардың шыңылы оған өзін сүйемелдеген сифониялық оркестрден еш кем көрінбейді. Шпалдарды қарап, рельстерді ауыстырып жүріп-ақ ол мысығымен кәдімгі адамша тілдеседі. Біз мына шаруаны бітіргенше ойнап келе ғой деп, өзі айтқандай, минижолбарысын бетімен жібереді. Бір сағаттан кейін осы жерден табылатын бол деп тағы дауыстайды. Дәп бір мысығының  қол сағаты бардай. Осы кісі расында да қызық. Стансаға аялдай қалған пойыз жолаушыларына қараптан-қарап сүйкенеді,  түсе-түсе қалып, қаннен қаперсіз шылым шегіп тұрған орыс жігіттерінің есін шығарады. Бірде Барнаул бағытындағы  алтыншы вагоннан шыққан үрпек бас бозбалаға:

- Хлопчик, случайно, ты не мой сын? – дегені.

- Не-не, что вы, батя… – сасып қалған жігіттің  аузына  сөз   түспей     әлек-

шәлек.

- Ну-ну, смотри. А то в годы службы в Советской Армии я в Сибири  порядочно наследил, – деп қарап тұр. Осы оқиғаны Төлеген әкесіне айтып беріп еді, ол көзінен жасы аққанша күлді.

- Одан шығады, одан шығады. Шешең, бәріміз бір мектепте оқығанбыз. Ол нойыс әрмиядан кейін Ноғайсібірден қайтпай қала жаздаған. Әпкесі үйге келіп жылап отырып алған соң, өзім командировка алып әдейі бардым. Әке-көкелеп әзер қайтарғанмын. Әлгі бар ғой, Шоқан Уәлихановтың Аполлон Майковқа айтып берген «Емшанының» сюжетінен бір аумайды.

Төлеген қашанда әкесіне тәнті. Бұл дүниеде білмейтіні жоқ. Қай салаға салсаң да қиналмай сөзге араласа кетеді. Айтқанда, мөрін айқындап, қисынын келтіріп жібереді, кісіні иландырмай қоймайды. Енді, міне, он тоғызыншы ғасырдағы орыс ақынының жусан туралы балладасын алға тартып сөйлейді. Ал, тап қазір жоғары математика, сопромат, теориялық физика жайында бір нәрсе сұрай қалсаң, оған да жауабы дайын. Транспорт академиясын ғана бітірген станса бастығының өткен жолы орыстарға Пушкиннің «Станционный смотрителін» әңгімелеп отырғанын Төлеген өз құлағымен естіген. Дулат Бабатайұлын, Абайды, Әубәкір Кердеріні түгелге жуық жатқа біледі десе, тіптен қателеспейді. Оның және бір құп көретіні: орта мектепті ғана бітірген әйелінің – Бөлегені мен Төлегенінің анасының  сөзін өмірі жерге тастамайтыны. Бірде Төлеген тұрып:

- Тәте, сен неге әкем секілді оқымағансың? – деп сұрай қалсын.

- Қарағым-ай, екеуміз де балалар үйінде өстік. Қолтықтан демейтін ағайын-туған да аз. Сондықтан ол оқысын деп, мен мектепті бітірісімен қара жұмысқа араластым. Кейін Бөлеген туды, оның алдындағы екі баламыз шетінеп кетті көші-қонның әуресінен. Одан соң кең Құдай бізге сені берді. Оқу қайда қашады деп жүргенде, уақыт шіркін зымырап өте шықты, – деп бұған салмақты жауап берді. Содан бері Төлеген шешесін онан сайын жақсы көріп кетті, әкесінің анасын неге өбектеп күтетінін жанымен де жүрегімен де ұқты…

Міне, бүгін де теміржолшыларға ілесіп Төлеген Сарыөзеке қарай тартып келеді. Сарала киімді жігіт-желең саймандарын тиеген қорапты мәшине үстінде гу-гулесіп отыр, ал тарғыл мысығын бауырына басқан Бұқпанбай әдеттегідей өз орнында, кабинада. Жүз елу бірінші шақырымдағы тозған рельс пен шпалдарды ауыстыру керек. Бұл бұрын мүлде назар аудармапты, қазір түзу жолдың бәріне бетон шпал төселеді екен де, ал бұрылыстар мен иіндерді қара май сіңген ағаш шпалдармен бекітетін көрінеді. Оның мәнісін жолшылар бригадирі Бұқпанбайдан сұрап еді, ол:

- О-о! Ол үлкен проблема, – деп сұқ саусағын шошайтты. Бұлтиған өндіршегін бір сипап қойып, – Экономика, так сказать. Қазақстанда ағаш материал аз, бұл – біріншіден. Екіншіден, бұрылыстардағы шпалдар пойыз өткен сайын ары-бері қозғалысқа түседі. Ондай деформацияға бетон шыдамайды, жарылып кетеді, ал ағаш төзімді болады.

Төлеген Бұқпанбайдың білгірлігне қайран қалды, сондай қарапайым нәрсеге миым жетпегені ме деп іштей өзін сөгіп-мінеп алды. Ондай кезде міншіл жанға Бұқпанбайдың әуенінен өткен ем жоқ. Әсіресе қазақтың халық әндерін әуелеткенде, оның өзі де, әні де мына кең далаға сыймай кетеді. Маңғаз сақара оның Салғараның «Жиырма бесін» «жалған-ай!» деп,  күңірене қопарғанына елітіп, мүлгіп қалады. Шырқау биікте жағы сембей безілдейтін бозторғай бейшара қанатын  кеңге жаза алмай, бір орнында ноқаттай қатып, үн шығара алмайды.

Межелі жерді діттеген кезде ызғытып келе жатқан мәшине де ыздия тоқтайды,  барлығы лып-лып етіп түсе-түсе қалады. Сар даланың ауасы қандай. Сіміре бергің келеді, жұта бергің келеді. Аласа бойың биіктегендей болады, аспанға қыран құстай самғай ұшқың келеді. Құрыс-құрысын жазып, керіліп-созылған Бұқпанбай да мысығына әдеттегідей:

- Нурик, тышқан аулап келе ғой. Бір сағаттан кешікпе, – деп бұйрық береді де, жұмысқа кірісіп кетеді. Станциямен сөйлесіп алған соң, жігіттерге бүлінген төрт-бес шпалды алғызып, оның орнына жол бойында үйіліп жатқан бетон шпалдарды бекіттіреді. Жапырылған рельсті келесі пойыз өткенше оның бригадасы автокранмен алып та, салып та үлгереді. Сонан кейін барып, рельс арасын өлшейтін арбашаны екі-үш рет жүгіртіп алады. Осының бәрін Төлеген әр келген сайын көрсе де, қолдары қолдарына жұқпай лыпылдаған жігіттердің әбжіл қимылынан әсте жалыққан емес. Цирктегі сиқыршылардың фокустарынан мыналардың ісі бірде-бір кем емес, әлде бұған солай көріне ме, қайдам.

Шаруаларын тәмәмдаған бригада құрал-саймандарын жинастырып, түгендеп алғаннан кейін  көк шалғынға тамаққа жайғасады. Бұқаң барлық құрал-жабдықты тізім бойынша сан қайтара тексереді. Оныңыз қалай деп бұл тағы сұрайды.

- О-о! Ол үлкен проблема, – деп тельняшкасының жеңін түріп, манағы сұқ саусағын шошайтады. – Мына біздің жұмысымыз адамға  операция жасайтын хирургтің жұмысынан артық болмаса, сынық сүйем кем емес. Ол мүлт кетсе, мисалы, адамның ішінде скалпель қалып қойса, бір адам жан тапсырады дейік. Ал, біз қателесіп, алда-жалда жол бойына темір құрал тастап кетсек, жүздеген адам мерт болады. Әне мәселе қайда жатыр. Сондықтан мұндай жауапты учаскеге анау-мынауды басшы ғып қоймайды.

Қаужаңдап отырған жолшылардың барлығы да бастарын шұлғиды. Бастықтарының беделін көтергендері ме, әлде жұмыстарының аса күрделі екенін тағы бір рет сездіріп өту ме – ол арасы бимәлім. Осындай жаппай қостаудан кейін Бұқаң және бір жаңа әңгімесін маздатады.

- Мына жастар білмейді, білгісі де келмейді. Білсін деп айтып отырмын. Мен анау жылдары Ібір-Сібірде службада болдым. Ракетчикпін ғой. Частьіміз Новосибирьде тұрды.  Сақ жүресің, әсіресе шет елдің шпиондарынан абай болу керек. Қыстың күні увольнениеден қайтып келе жатқам. Апақ-сапақ. Ол жақта ымырт ерте үйіріледі. Аязы қатты. Жылдамдатып келем. Ойламаған жерден:

- Бука, Бука, помоги! – деген  ту сыртымнан біреудің жан дауысы шықты. Бұл кім болды екен, бұл қалада мені танитын жан-пенде жоқ еді. Іле-шала:

- Ойбай, Бұқашжан, қайдасың?! – деген қазақы айғай құлағыма шақ ете қалды. Тани кеттім. Өзіміздің Өмірзақ. Ол сол кезде Новосибирьдегі академқалашықта Марчук деген академиктің қарамағында жұмыс істейтін. Екі-ақ ырғып қастарына жетіп бардым. Ұзынтұра Өмірзағымды екі бандит алқымынан алып, езгілеп жатыр екен. Екеуін екі қаққаннан қалдырмадым. Жұлындай ұшырдым. Ол кезде қылшылдаған жігітпін, каратэмен айналысам, қара белбеудің иесімін.

- Өмірзағым қай Өмірзақ? – деді Төлеген қарап отырмай. Ол жақтырыңқырамағанси Төлеген жаққа алара екі  қарады. – Қай Өмірзақ болушы еді, қазақта бір ғана Өмірзақ бар, ғылым академиясының президенті болған кәдімгі Сұлтанғазин Өмірзақ. Академик, математик. Бөтен елде қазақ бір-біріне туыс боп кетеді, сол жерде жүргенде танысқанбыз. Мен қашанғы қасыңнан табыла кетем, енді, ізінәр, бейсауат жүрме дедім. Айтқандайын, сені осы есеп-қисапқа жүйрік  дейді ғой, апарып таныстырайыншы. Адам боп кетесің, – деп Бұқпанбай Төлегенді бір жарылқап тастады.

- Ойбай, Бұқа, мысығыңыз зытып келеді, – демегенде жұмысшының бірі, ол әлі талай әңгіменің басын қайырар еді. Барлығы апыр-топыр орындарынан қарғып-қарғып тұрды. Расында да тарғыл мысық бұта-бұтаны сағалап құйғытып келеді. Нақ төбесінде қанжардай тырнақтарын арбитқан құладүн қайқаң етіп олай шығады, қайқаң етіп былай шығады. Ала алмай жүр. Кенет шалқалай жата қалған тарғыл мысық тағы құсты тырнағымен шауып жіберді, ана бейшараның кеудесіндегі мамығы бұрқ-бұрқ ете түсті. Қалбаң-қалбаң еткен құладүн басымен қайғы болып, жайына кетті. Есі енді ғана кірген Бұқпанбай:

- Әне, көрдіңдер ғой. Бүркітке бой бермеді. Ол тәсілді өзім үйреткем. Ана әңгімені аяқтай алмай қалғаным-ай. Бұл мысық па, бұл мысық  сұмдық мысық, сирек кездесетін тұқымнан. Уссури жолбарысының сарқыты. Қай бір жылдары ғарышқа ұшырмақ болған екеудің бірі. Осыны маған Өмірзақ досым берген, – деп көз алдарында болған  алабөтен оқиғаны өткен тарихпен әп-сәтте жымдастырып жіберді. Әңгіме тігісін әдемілеп жатқызып тастады..

Қас қарайып  барады. Құбыладан қылпылдап самал еседі. Айнабұлақтың шуылдақ бақалар капелласы дүрілдей бас көтеріп, до, ре, миге басады. Қос мәшине фараларын сіберлетіп Айнабұлақ қайдасың деп тартып келеді. Мұндайда мәшиненің де жүрісі өнеді, заты темір болса да, ол да үйреншікті гаражын сағынантын шығар. Жансыз демесең, жанды жаратылыстан несі кем. Әбден қалжыраған Төлеген осыны еміс-емістей отырып көзі ілініп кеткенін де, Бұқпанбайдың озін көтеріп әкеліп төсегіне жатқызғанын да сезбейді. Оның түсіне жер апшысын қуырып келе жатқан тепловоз,  аспаннан көгілдір парашютпен ағып түсіп, тұрпаты жаман құбыжықпен аяусыз айқасқа түскен тарғыл мысық кіреді. Гүл жайнаған маң даладағы үлбіреген сарғалдақтар қолтықтаса ырғала әсем әнге басады. Жап-жасыл пойызға мінген Төлеген алыс сапарға, сырлы да сымбатты бір қиырларға аттанып барады.

                                                                   5

Өмірі шаруасы шаш етектен, НАНОтехнологиялар бизнесіне бел шеше кіріскен Бөлеген ағасы мен қаладағы оныншы емхананың жетекші терапевті  Шағи жеңгесі сәлем-сауқаттарын сықап берген. Екінші Алматының вокзалына әкеліп салып тұрып ағасы мен жеңгесі бұған баяғы бірінші кластағыдай:

- Абай бол, жүктеріңе ие бол, – деп сан тапсырады. Пойыз орнынан қозғалып кеткенше перронда қыдырыстап жүріп алады. Әрине, Төлегеннің шешесінің тапсырысы дейік-ақ, бірақ Төлеген десе, ағасы мен жеңгесі ішкен астарын жерге қояды. Соңынан ерген жалғыз інісі боғандықтан ба, қатты еркелетпесе де, өмірі маңдайынан шертіп көрген емес. Кіші ұлын анасы әлі ойын баласы санайды, әлденеге алаңдап тиісті стансасынан жазатайым өтіп кете ме,  күтпеген жерден бір пәлеге ұрынып жүре ме – ана жүрегі секемшіл, екі-үш сағатқа жетер жетпес жолға  шыққан баласын тосып, станса басына екі барып, екі қайтады. Дегбір таппайды. Станса ішіндегі кабинетінде Төлегенінің әкесі отырғанын да ұмытады.

Екі-үш күндік мейрамда елге барып қайтайын, әке-шешеме көзайым болайын, Бұқпанбай бастаған жол жөндеушілерге сәлем берейін деген Төлегеннің өзінің де ниеті бар еді. Жол алыс емес – бір жарым сағатта зыр етіп, жетіп барады. Купедегі көршілері – ерлі-зайыптылар да тыныш, биязы жандар сияқты.Байқап отыр, келіншектің аяғы ауыр. Осындай мезетте, күздің қара суығында жолға шығып несі бар дейді іштей. Тоңдырып алса қайтеді. Ата-анасының өздерінен бұрынғы екі баласы осындайдан шейіт болыпты ғой.

Пойыз доңғалақтары тық-тықтап келеді. Ақырын-ақырын ырғала шайқалады. Анда-санда тепловоз көмекейден самарқау үн шығарып ыңыранып-ыңыранып алады. Іште май тоңғысыз болса, терезе сырты шыңылтыр. Қарып түседі.

Жолаушы жігіт бұның осы ойын анық сезгендей. Жолсеріктен барып екі жылы көрпе сұрап алып келді де, әйелін қымтап тастады. Онан соң бұған қарап:

- Бауырым, атың кім? Бір көрген – біліс, екі көрген – таныс. Қайда барасың? – деді қара мұртын бір сипап қойып.

- Атым Төлеген. Айнабұлақтан түсем. Жақын қалды.

- Айнабұлақ, Айнабұлақ. Қай жерден құлағым шалып еді? Бір жерден естігенім анық. Біз, жалпы, пойызбен жүрмеуші едік. Автобуспен қатынайтынбыз. Мына жеңгеңнің аяғы ауыр болған соң, жұмсақ вагонға жалындық.

Купе терезесінен тоңазып жатқан кең далаға, қаққан қазықтай қаздиған бағандарға, сонадайдан қылаң берген жатаған төбелерге көз жіберіп отырған ол:

- Айнабұлақта Түркістан – Сібір теміржолы түйіскен. Мұхамеджан Тынышбаев салған шойын жолды айтам. – деді әкесінен естіген мәліметтерін жайып салып. – Ана Ильф пен Петров деген орыс жазушыларының «Алтын баспақ» деген романындағы оқиғалардың бірен-сараны менің стансамда өткен.

- А-а… Иә. Енді есіме түсті. Қазіргі балалар Гарри Поттерді ғана оқиды деп жүрсем, сен өзің пәле екенсің. Мұхамеджан Тынышбаевты қайдан білесің? Жаңа сен айтқан Илья Ильфің мен Евгений Петровың бұл жерге маңайлаған да жоқ. Сырттай жаза салған. Олар қайдағы бір шөлейт даланы, Түркменстанның құмдарын суреттейді. Қазақтың жеріндей қайдан болсын. Ал, Мұхамеджан ағамыз қайталанбас керемет тұлға ғой – ол кісіні білгенің жақсы. – деп Төлегенге іш тарта қарады.

- Ол кісі менің атамның жақын туысы. Біз де байырғы теміржолшымыз, – деді Төлеген әңгімені жалғастыра түскісі келіп.

-  Ә-ә, анау болдым де. Мен де сол анаумын. Туған жерге ат ізін салмағалы не заман, Шығысқа тартып барамыз.Айтпақшы, менің атым Жобалай. Жеңгеңнің қыз кезіндегі аты Толғанай, мен Ай деймін.Институт бітіргеннен кейін Қызылорда жақта тұрақтап қалдым, мамандығым гидрогеолог. Ана қапшықтағы домбыраны көрдің бе, қол жалғап жіберші. Азды-көпті термешілікті сол жақтағы ағайындардан үйрендім.

- Уай-уай-ей! – деп Жобалай өз құлағын өзі бұрап-бұрап алды. Құлжабас шанағын қағып-қағып жіберіп, «Қыз Жібектегі» мына термені сапарлас боп келе жатқан Төлегенге арнадым деді:

                                                 Найзасы аумай қолынан,

                                                 Желі тұрып оңынан,

                                                 Ай мүйізді қошқардың

                                                 Бөрі тартар қоңынан.

                                                 Төлеген сонда жөнелді

                                                 Кеткен Жібек соңынан.

                                                 Тұлпардан туған Көкжорға ат

                                                 Орқояндай секірді.

                                                 Қаршығамен ілесіп,

                                                 Атқа қылды өкімді.

                                                 Ертеңгі күн бесінде

                                                 Жібек қыздың ізімен

                                                 Келе жатқан секілді, – деп домбырасын тастай салды. Оны лып еткізіп қағып алған Төлеген  жыраулар мәнеріне салып, оң құлағын бұрап-бұрап жіберіп: «Уай-уай-һей!» – деп алды да:

                                                Алмас қылыш сартылдап,

                                                Алтын жүген жарқылдап,

                                                Көқжорға тұлпар қырланды

                                                Екі көзі жалтылдап.

                                                Өмілдірік сом алтын

                                                Омырауда алқылдап.

                                                Солқылдайды қара жер,

                                                Көкжорға ат басса былқылдап.

                                                Төрт тұяқтан шыққан от

                                                Шақпақ тастай жылтылдап.

                                                Құлақ салсаң, дауысы

                                                Тау суындай сылқылдап.

                                                Қолтығынан аққан тер

                                                Тебінгіде сылпылдап, – деп, домбыраны сүйей салды. Жобалай мен келіншегі бұдан көз айырмай қарап қалыпты. Жолаушы жігіт орнынан атып тұрып, Төлегенді бауырына басты:

- Бар бол, бала, бар бол, бауырым! Алдыңнан жарылқасын. Күдер үзгендей едім, сенбеуші едім. Қазіргі жастардың ортасы өзгеріп, оңға бет түзеп келеді екен. Сенің мәнерің пойыздың ырғағына сай келіп тұрғанын байқадың ба? Ризамын.  Біз Аякөзге, Баян сұлудың еліне кетіп барамыз. Ер жеткенде сол жақты бір аралап шық, біздің жұртта әлі де талай Баяндар бар. Маңдайынан шертіп жүріп алып қайтасың. Мына жеңгең Бари Алибасовтың жақын қарындасы, біліп отырсың ғой. Білесің. «На-На» тобы.

- Мен он бес минуттан кейін түсем, аға. Жолдарыңыз болсын. – деді Төлеген жүктерін ыңғайлай беріп.

- Төлеген, айналайын, мен саған бір сыр айтайын. Осы өліарада Қызылордадан Аякөзге не іздеп бара жатырмыз?.. Оның үлкен себебі бар. Әлбетте, мен Қызылдорданы жат санамаймын. Бірақ менің өндірім өзім туған жерде дүниеге келуі керек. Сонда ғана ұрпақ үні үзілмейді, сонда ғана ол кіндік кесіп, кір жуған жерін аңсап тұрады. Осыны көкейіңе түйіп ал. Ал, саған қатты разы болдым. Сондықтан мына домбыраны саған тарту етем, қолымды қайтарма. Ағаңның көзіндей көр. Әлі талай кездесеміз, – деген Жобалайлар  вагон ішінде қалды, сәлден кейін Күншығысты бетке алып олар да тартып кетер-ау.

Қолына қаптамалы домбыра ұстап, артынып-тартынған ұлын станса перронында шешесі күтіп алды. Әкесі аяқ астынан Астанаға жиналысқа кетіпті, қазір темір жолды асты-үстіне түсіріп тексеріп жатыр дейді. Мың жерден тексере берсін, әкесінің сүттен ақ, судан таза екенін басқа емес, Төлеген жақсы біледі.

Сәл-пәл аялдаған состав шақұр-шұқыр етіп жылжып кетті. «Машинист әлі тәжірибесіз, жұлқа тартады,  мұндайда баппен жылжу керек, – дейді Төлегеннің әкесі. – Ақырын жүріп, анық басқандардың басына ғана бақ құсы қонады. Жақсылық та соларды жебеп-желеп жүреді». Төлегеннің әкесінің айтқаны келсе, кесапаттың ғұмыры ұзаққа бармайды, жер-жаһанды тек жақсылық жайлайды, тек Жобалай сияқты ақжүрек азаматтар мына шарапаты кең дүниеде алшаң-алшаң басып жүреді…

                                                            6

- Сен ғылым акедемиясын білесің бе? – деді қала математика олимпиадасынан шыққаннан кейін Жақсыберген бұған қулана қарап. – Бұл жарыстан бірінші орын алдың. Математикалық мектептердің де алдына түсіп кеттің. Енді күндеушілер көбейеді. Сондықтан саған білікті менеджер керек. Ол менеджер мына мен боламын.  Әзірше ақысыз-пұлсыз жұмыс істеймін. Алда-жалда данышпандардың қатарына қосылып кетсең, еңбегімді процентімен қайтарып аламын.

Жақсыбергеннің ойыны қайсы, шыны қайсы – тап басып, ажырата алмайсың. Төлеген, әйтеуір, оқушылар сарайына жолдасын қолдап келгеніне дән разы. Соның өзі неге тұрады.

Бірге оқитын жиырма төрт баланың ішінен жалғыз өзі келіп, комиссияның қорытындысы шыққанша есік аузынан тапжылған жоқ. Жолдас деп осыны айт.

Енді бұдан академияның қайда екенін сұрап тұр. Өзі де жақсы біледі, әдейі сүйтеді. Оны қайтеді екен? Қазір төмен қарай кез келген автобусқа мінсең, ғылыми орталықтың қасынан түсіріп тастайды. Ана бір кезде ойда-жоқта Медеуге сүйрелеп апарды. Жаздың күні мұз айдынында сырғанақ тебеміз деп. Көгілдір қарағайлары нақ төбеңнен сүзілген стадионда жексенбі күні таңертеңнен кешке дейін сырғанақ тепті, ана жерден де, мына жерден де асамалап майлы кәуап жеді. Осы Алматыдағы шашлык сататын курдтар мен әзірбайжандарды Жақсыберген түп-түгел білетін боп шықты, араларына судай сіңіп, тастай батады. Олар да бұны көргеннен-ақ:

- А, Жак, кел мұнда, кел мұнда! – деп құрақ ұшып жатады. Бұлардың барлығын қайдан танисың десең, шешемнің бауырлары ғой деп ұяңдау жымияды. Конькиді де ақысыз-пұлсыз алады – оны да өзінше түсіндіреді: барлығы әкесінің жора-жолдастары немесе шәкірттері.

Төлегенге  Медеудің мұзынан гөрі ауасы жақты, жатып алып шөміштеп ішкің келеді. Ылас қаланың жөні бір басқа, мына таулы аймақтың жөні бір бөлек. Алматының тамам халқы демалыс күндері шыршасы мен қарағайы, шоқ-шоқ қайыңы қаптай өскен қайқаңдарға неге асығады десе, осындай қасиеті бар екен ғой. Төлегеннің сонда ойға түскісі келмегені-ай. Енді, міне, тағы құлдилап келеді. Жарыстан кейін әбден зықысы шыққан Төлегенді Жақсыберген ғылым академиясына несін сүйреп барады? Әйтеуір, Төлегеннің білетіні – қасында Шоқан Уәлихановтың ескерткіші бар зәулім ғимарат. Өткен ғасырдың елуінші жылдары Қаныш Сәтбаев салдырыпты. Енді ол кісінің өзі де техникалық университеттің алдында мәңгілік ескерткіш болып тұр.

Көздеген жері – Шевченко көшесіне жеткен кезде екеуі автобустан түсе-түсе қалды. Жақсыберген тумысынан қалада өскен, қалтарыс-бұлтарысты жақсы біледі, үй-үйлердің арасымен Төлегенді қолынан ұстап, жетектеп келеді.

- «I have a dream», – дегенді көп айтушы ең, сенің арманың осының ішінде. Сен, әрине, Мартин Лютер Кинг емессің, бірақ сені одан еш кем де санамаймын. Алға! – деп қояды Жақсыберген. – Ұрпақтарым, күндерің не болар екен деп Шоқан атамыз қарап тұр біз жаққа. Ұлы бабамыздың аруағы жебесін бізді.

Шаһарда жаңа бой түзеп жатқан он алты, жиырма бір қабатты үйлерге қарағанда, жатағандау, ескі, классикалық стильде салынғаны болмаса, айбынды, қияпатта екен мына ғимарат. Адамды сұсы басады. Мұнда тек алтын бастылар жұмыс істейтін шығар. Есігінің өзі сом алтындай.

Есік аузында отырған күзетші кіріп келген бұларға:

- Қайда барасыңдар? Бүгін палеонтологиялық музей жұмыс істемейді, – деп  бұларды ызбарлана қарсы алды. Жақсыберген сасқан жоқ, қасына барып оның құлағына бірдеңе деп сыбыр ете түсті. Мундирлі кісінің жүзі жылып, ондай болса, үшінші қабаттағы кабинетке көтеріліңдер деп жікжапар болып жатыр.

Асқақ та зерлі баспалдақтармен көтерілген бұлар көздеген жерлеріне де  жетті. «Қабылдау бөлмесі» деген есікті Жақсыберген еркін ашты. Бұл араға күнде келіп-кетіп жүргендей. Хатшы қыз жылы жымиып орнынан атып тұрды:

- О, Жак, жәй келдің бе? Сәл отыра тұрыңдар, ол кісіде академик Абдуллин отыр, сол ағамыз шыға салысымен, сендерді кіргізем. Мына журналға жазып қояйын: не жұмыспен келдіңдер? Мінеки, Жақсыберген Райбаев және кім?

- Ресми шаруа деңіз. Болашақ ұлы математик Төлеген Бекқожиев және оның менеджері Жақсыберген Райбаев десеңіз болғаны, – Жақсыберген журналға осылай жаздыртты. Төлеген ұялғанынан жерге кірейін деп отырса, ол айылын жияр емес. Тура көкесінің үйіне келгендей аяғын айқастырып тастаған.

Қолына әдемі таяқ ұстаған бурыл басты, көзілдірікті адам ізетпен бас изеп шығып кеткен соң, хатшы қыз бұларды ішке шақырды. Абдуллин деген академик осы кісі болу керек. Ішке аттай беріп, төр жақтағы ұзын үстөл басында отырған адамға Жақсыберген:

- Ассалаумағалүйкүм аға, – деп сәлем берді. Төлеген де дауысын шығарып амандасты. Бойы екі метрге жуық көзілдірікті кісі жедел орнынан тұрып келіп, бұлардың қолын алды.

- Жак мырза, ресми келіпсің, бұрын бүйтпеуші едің. Шаруаңды айта отыр. Қазір кофе мен кәмпит алдырамын, – деді ұзын бойлы адам.

- Өмірзақ аға, кофеңізге рахмет. Бірақ біз кәмпит жейтін жастан өтіп кеттік. Қазір алтыншы класта оқимыз. Мына жолдасымның аты Төлеген. Мықты математик. Физика мен математика есептерінің халықаралық компьтерлік бағдарламасын жасауға қатысқан. Әдейі сізге алып келдім. Осы жаңа ғана қалалық математиктер олимпиадасында бірінші орын алды, – Жақсыберген өз қатарымен сөйлесіп отырғандай үлкен адамша тіл қатты.

Үлкен кісі сылқ-сылқ күліп алды да:

- Сенің өсіп қалғаныңды ескермеппін. Күні кеше ғана емес пе еді, марқұм әкең барлығымыз сенің апыл-тапыл басқаныңды тойлағанымыз. «Қолда өскен құлынның тай болғаны білінбес», – деген осы. Сендей кезімізде академик тұрмақ, ғылым кандидатының үстіне батып кіре алмайтынбыз. Әр ұрпақ өзінше жол салады. Сол дұрыс шығар, – деді салалы саусағымен қара шашын бір қайырып тастап.

Кабинет қабырғасы кітаптан көрінбейді. Бір жақты тұтастай Қазақстанның экономикалық картасы алып тұр. Глобустың өзі екі түрлі: бірі кәдімгі жердің моделі, екіншісі аспан жұлдыздарының үлгісі. Терезе перделерінің өзінен де тарихтың иісі аңқып тұрғандай. Қазіргі ысырмалы жұқа переделер емес, крахмалданған ақ бәтес перделер. Дәстүр жалғастығы осындай ұсақ-түйектен де аңғарылады. Қол созым жердегі вазадан жарты құлаш георгин гүлдерінің басы қылтияды. Мана байқамаған екен, кіре берістегі сол бүйірге көк тақта ілініпті.

- Ана тақтаның қасына бар, қолыңа бор ал. Есептің мысалын жаз. Болдың ба? Жарты сағат уақыт берем, шығарып үлгер, – деді Өмірзақ деген кісі енді Төлегенге назар аударып.

Төлеген көк тақта тылсымының ішіне кіріп қана кетер еді, боры да тақылдайды, жүрегі де лүпілдейді. Өзі білетін амалдарды әрі қолданды, бері қолданды, бірақ есебі құрғыр икемге келер емес. Қай жерінен мүлт кетті? Терлеп-тепшіп әбден әлекке түсті. Бәрі бітті, енді шығара алмайтын шығар.  Кофе ішіп отырған бойшаң кісі тақта жаққа әлсін-әлсін қарап қояды, шәкірт баланың қатты қиналғанын сезсе керек:

- Новичоктардың барлығы интегралдан сүрінеді. Колмогоровтың формуласын қолданып көр. Білуші ме едің? – деді де Жақсыбергенмен  әңгімелесіп кетті.

Білмегенде ше? Бөлеген ағасына рахмет. Оған қоса нағыз математиктің өн-бойы, пиғылы таза болу керек, сонда ғана есептің беті бері қарайды деп үйреткен. Үсті-басын қағып тастаған Төлеген төте жолы табылған есепті енді зырылдатып қағып тастағанын өзі де сезбей қалды.

- Тұп-тура жиырма жеті минут. Мұндай есепті жоғарғы курс студенттеріңнің өзі шығара алмайды, кейде аспиранттардың өзі малтығып, әуре-сарсаңға түседі. Сенің мына жолдасыңда дарынның ұшқыны бар екен. Бәсе, Жак тегін адамды маған әкелмесе керек-ті. Бауырым, атың кім дедің? Мына кітабыма саған қолтаңба жазып берейін. Мәнеки, академик Өмірзақ Сұлтанғазиннен.

Төлегеннің буын-буыны құрып, көз алды қарауытып, денесі дірілдеп кетті. Құдай бар екен. Сұрай салсам ба  деп бір оқталды. Бір көрген кісіге пәленді білесіз бе деп жабысып жату да ыңғайсыз шығар. Ал, Бұқпанбайдың кейде лепіртіп жіберетіні де өтірік емес. Қолындағы қалың мұқабалы кітаптың бетін сипағаны болмаса, ашып көруге де именіп отыр. Есесіне жағы сембей Жақсыберген сөйлеп отыр.

- Өмірзақ аға, жаңа өзіңіз айттыңыз, мен көрінген қазақты сіздің алдыңызға әкелмеймін. Осы Төлегенге көз қырыңызды салыңыз дегім келеді. Алда республикалық олимпиада бар, одан өтсе, халықаралық деген сықылды. Біреуді әдейі құлатып, досыма жүлде алып беріңіз де демеймін. Тек біреулер қараулық жасап жүрмесін дегенім ғой.

Төлегеннің екі беті шоқтай жанып барады. Біреуге  жалпылдап жалынғанға, шаруамды істеп бер дегенге оның отбасы әманда құлықсыз еді. Енді Жақсыберген досы көпе-көрнеу арандатып отыр. Бұл қолын ербеңдетіп, ернін жыбырлатып қарсылығын білдіріп жатыр. Оған қарайтын Жақсыберген бе, қайтсе де сөзін өткізбек.

- Рас, бізде арғымақтың орнына жабы түсіп жатады.Тілегіңді теріс дей алмаймын. Өсіп, ержетіп қалыпсың – көрініп тұр. Үлкен проблема көтеріп отырсың, жас таланттарды қолдау, қорғау керек. Сенің әкең, жаңылмасам, Ақтөбе жақтың қазағы емес пе еді? Ешкімді жат санамайтын. Батыспысың, шығыспысың, теріскеймісің, түстікпісің. Әкеңе аумай тартыпсың. Соған қуанып отырмын. Дегенмен мына жігіт қай жақтыкі? Жерлесің емес пе? Өзі көп үндемейді, ұялшақ па?

Осы жолы тіл қатпаса, осы жолы үндемей қалса, өзін-өзі өмір-бақи кешірмейді. Оның үстіне Жақсыберген де Төлегенді көзімен қузап отыр.

- Әкем темір жолда істейді. Транспорт академиясын бітірген. Өзі Талдықорғанның Сарқант деген жерінен, өзім мына Айнабұлақ  стансасында туыппын. – деді Төлеген қысыла-қымтырыла. – Өмірзақ аға, айып етпесеңіз, бір нәрсе сұрайын.

Орнынан тұрып терезе жаққа таяған академик балалар жаққа бұрылып басын изеді. Сұрай бер дегендегісі.

- Өмірзақ аға, Сіз Бұқпанбай деген кісіні білесіз бе?

Даңғарадай терезе алдындағы ұзынтұра адам жалт қарап, күлімдеп қоя берді.

- Буканы, Бұқашжанды ма? Білмегенде ше, білгенде қандай. Арынды жастық шақты Новосибирьде бірге өткізгенбіз. Ол – армияда. Мен – доктарантурада. Бар ма өзі? Ептеп бөсіңкіреп алатыны бар еді. Бірақ қара күшке келгенде, алдына жан салмайтын. А-а, мына тұрған Айнабұлақта тұрады де. Өзім барып сәлем беріп шығам, оған солай де. Сен өзің ақжолтай бала екенсің, көптен көрмеген, сағынып жүрген жолдасымнан хабар айттың. Жатсынбай келіп тұр. –  Беделді де белді мекеменің есігінің аузына дейін шығарып салған академик бұлардың арқасынан қақты. Жақсыберген дәнеңе болмағандай үйреншікті әуенінен айнымай, әр нәрсені айтып, күнделікті қылжағына басып келеді.

Несін айтасыз, Төлегеннің төбесі көкке екі елі жетпей қалды. Мұндайда досқа не деуші еді. Аузына  жөнді сөз де түспейді. Көкке бір, жерге бір қарайды. Әбден езіліп қалыпты.

Шоқан ескерткішінің қасындағы орындықтарда әңгіме-дүкен құрып, несібелі күндеріне малданған қарттардың отырысы қандай тамаша. Көкке шапшыған фонтан суынан себездеген әсем бір әуен тарағандай. Аспанда акробаттардай аударылып-төңкерілген  көгершіндер қалықтайды, қара жерде қаз-қаз басып, балабақша бүлдіршіндері қырықаяқтай қыбырлап барады. Аймалай соққан  қылтың-сылтың самалға екі дос беттерін тосады, тротуарға сыймағандай иық  қағысады, кітап толы рюкзактарымен бірін-бірі қойғылайды.

Мына қызығы мол кең дүниедегі бүгінгі той, бүгінгі қуаныш тек Төлегендікі сықылды.

Мамырдың 13-19 аралығында Алматы қаласында Еуропалық қино апталығы өтеді. Апталықты EUNIC құрамасы,  Олег Борецкий киноклубы,  Латвия Құрметті консулдығы, Польша елінің Бас Консулдығы, Швецияның Бас Консулдығы ұйымдастырып отыр. Бұрындары ұйымдастырылып тұратын  киноапталық  екі жылдан бері  белгілі бір себептермен өткізілмей қалған екен.Ал, биыл қайтадан қолға алынған көрінеді. Алматыдағы мәдениет жылына байланысты  ұйымдастырылған бұл шараға қалалық әкімдік пен Еуропалық Одақтың ҚР өкілдігі де атсалысыпты.

Бір апта ішінде көрсетілетін кинолар Венгрия, Польша, Латвия, Ұлыбритания, Франция, Германия, Швеция, және Италия елдерінің туындылары көрерменге жол тартпақ. 2006-2011жылдар аралығында түсірілген еуропа елдерін таныстыратын туындыларды «Цезарь» кинотеатрынан тамашалауға болады. Көрсетілер кинотуындылардың негізгі жанры – мелодрама. Романтика мен сүйіспеншілік жанрының апталық тақырыбы болып таңдалуының себебін Еуропалық Одаққа мүше елдердің ұлттық мәдени қауымдастығының Алматыдағы басшысы Лина Милошевич былай түсіндіреді:

- Бұл киноапталық қонақтарды еуропалық мәдениетпен жақынырақ таныстырып,  Еуропа мен Қазақстан арасындағы мәдени қарым-қатынастарды  нығайта түсуді көздейді.  Апталық аясында ұсынылған фильмдер көрермендер көңілінен шығып.  Еуропаны жаңа қырынан  таныстырар  деген үміттеміз. Мелодрама жанрының таңдалуы нәзіктікті насихаттай отырып, аралас және еркін болғанын қаладық.

Еуропа киноапталығының ашлыу салтанатына  «S.O.S. love», «Девять с половиной свиданий», «Сделано в Венгрии» және «Еркіндік, махаббат» фильмінде басты рөл ойнаған венгриялық актер Иван Фенье де қатысты. Апталықтың алғашқы күні көрсетілген «Еркіндік, махаббат» киносының көрсетілімі үшін келген актер Қазақстан жайлы пікірімен бөлісті.

«Қазақстан деген ел барын білсем де қызықпайтынмын. Бірақ келгелі алған әсерім өте керемет. Тауға өрмелеуді жақсы көретін бір досым, Хантәңірі шыңын бағындырам деп менімен бәстесіп еді. Ең ақырында Хантәңірінің «жартылай » бағындырып, ауруханаға түскен болатын. Міне, досым келген елге келіп қуанып отырмын. Кино өнерін соншалықты жылы қабылдайды деп ойламағанмын. Шыңғысханның ұрпақтарын көргеніме қуаныштымын. «Еркіндік, махаббат » туындысында  басты рөлді ойнау мен үшін қиын соқпады. Карчидің психологиясы маған жақын болды»-, деді.

Шараны өткізу үшін 10 мың еуро жұмсалған көрінеді. Туындыны орыс тіліндегі дубляж арқылы көруге болады. Айтпақшы, билет құны – 200 теңге.

Рысгүл Мәтжанқызы

“Мінбер-Ақпарат”

Мінбер-ақпарат

Суреттерді  түсірген  Бақытгүл  Салыхова

minber-ақпарат.

PS: «Мінбер» журналистерді қолдау орталығының ұйымдастыруымен Сорос Қазақстан қоры мен ЕҚЫҰ-ның Астанадағы орталығының қолдауымен 2012 жылы 10-12 мамырында «Қазақтілді ақпарат тәжірибесіне жаңа медиа технологияларын енгізу» тақырыбында Қызылжар (Петропавл) қаласында бір күндік дөңгелек үстел мен екі күндік семинар-тренинг өткізді.

Қазақстанға үш жүз мың Қытай азаматы кірді

Қазақстанда оқитын қытайлық студенттер мен қызметкерлер өз елінің ащы-тұщы тамағын үнемі сағынып тұрады. Сол себепті 5 мың жыл тарихы бар ымырасыз бәсеке нәтижесінде туындаған миллиондаған тамақ түрін еліміздің әр өңірінде ашылған ханзу мейрамханаларындағы бесаспап аспаздар жүздеген дәмдегіштерді қосып дайындайды.
ХУ ШИ БО, “АЛТЫН АЙДАҺАР” МЕЙРАМХАНАСЫНЫҢ БАС АСПАЗЫ:
-Қонақтарымыздың сұранысына ең көп бөленетін атақты Пекин үйрегі. Сонымен қатар, қуырылған, әлде буға піскен немесе Xinjiang ұйғыр тамақтарын қалайсыз ба, кез келгенін әзірлейміз. Бізде ханзулар тойлар мен банкеттерін де көп өткізеді.
Ал, бүкіл шығыс елдері жастарының ең сүйіп баратын жерлері Караоке клубтары. Қытайлықтар оң қолында микрофон, сол қолында бір шөлмек сыра алып, махаббат әндерін шырқағанда көздері мүлде жұмылып кетеді. Ал, көгілдір экранда – қиыннан қиысқан иероглифтер.
Қазақстанға қытай студенттерінің ағылып келуінің негізгі себебі, шекаралас көрші жатқандығымыз. Көбіне ауқатты саудагерлердің отбасынан шыққан жастардың басты мақсаты – қазақша емес, орысша үйрену. Оқуға түскелі бері ешкіммен сөзге келіп, араздасқан емеспін, ешкім жағамнан ұстап көрмеген дейді магистрант Сие Син Джие. Оның айтуынша, Қазақстанда орыс тілін үйрену арқылы, бүкіл ТМД елдеріне, оның ішінде мұнайға бай Қазақстанға жол ашылады. Оның бар ойы Қазақстанда қалып, екі ел арасында баға жетпес делдал болу.
СИЕ СИНЬ ДЖИЕ, АБАЙ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІНІҢ МАГИСТРАНТЫ:
-Егер мүмкіндік болса, әрине Қазақстанда қалып, халықаралық деңгейдегі білікті маман ретінде көп ақша тапқым келеді. Біз мұсылман әлемінде өмір сүріп үйренгенбіз.
Онымен қоса 1,5 миллиард халқы бар қытай елінде де оқуға түсу қиямет қайым. Бейда, Цинхуа сияқты атақты университеттерінде бір орынға 100 мың талапкер келеді. Сондықтан шетелге шыққан қытай қыз-жігіттері өз елінде оқуға түсе алмай қалып, білім іздеп кеткендер. Ал, 4 жылдан бері оқып жүрген Ли Уэн мен Джау Пань Пань мұнда келгендеріне еш өкінбейді. Олар қаламыздың жасыл желек көшелеріне, асқар Алатауға бір көргеннен ғашық болғандарын айтады.
ЛИ УЭНЬ, ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІНІҢ ЖУРНАЛИСТИКА ФАКУЛЬТЕТІНІҢ 2-КУРС СТУДЕНТІ:
-Мені Қазақстанның өмір салты, оның ішінде табиғаттың сұлулығы қызықтырады. Ал, Алматы сияқты халық саны аз қалада бейқам өмір сүруге болады.

Watch this video on YouTube.

Дереккөз: 31.kz