Ботагөз Омарова ісі ресми мәлімдемелер мен тәуелсіз медиа тәжірибесі арасындағы алшақтықты қайтадан күн тәртібіне шығарды.
21 наурызға қараған түні Астана соты журналист Ботагөз Омароваға қатысты екі ай мерзімге үйқамақ бұлтартпау шарасын таңдады. Бұл шешім Қазақстанда «көрінеу жалған ақпарат тарату» бабының қолданылуына қатысты алаңдаушылықты қайта күшейтті, өйткені бірнеше сағат бұрын ғана ол полицияға қорғау құқығы бар куәгер ретінде шақырылған еді, ал қысқа уақыт ішінде оның процессуалдық мәртебесінің өзгеруі құқықтық рәсімдердің ашықтығы мен негізділігі туралы сұрақтар туындатты.
Астана қалалық полиция департаментінің мәліметінше, іс Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 274-бабы – «көрінеу жалған ақпарат тарату» бойынша қозғалған, алайда нақты қай материалға байланысты іс тіркелгені ресми түрде жарияланбады, бұл өз кезегінде қоғамда түрлі болжамдар мен күмәннің күшеюіне себеп болды.
Дәйексөз үшін жауапкершілік бар ма?
Ботагөз Омарова жүргізетін «Айтпа, Ботагоз!» Telegram-арнасында жарияланған жазбалардың бірі жалақысы төленбеген жұмысшылардың сөздеріне негізделгені айтылып отыр, ал осы жағдай журналистің рөлі туралы негізгі құқықтық сұрақты алға шығарады: ол ақпараттың авторы ма, әлде қоғамдағы мәселені жеткізуші ме?
«Құқықтық медиа орталығының» заңгері Диана Окремованың айтуынша, журналист үшінші тұлғалардың сөзін жеткізген жағдайда оның жауапкершілігі мәселесі бөлек қаралуға тиіс.
Сонымен қатар Қазақстан Республикасының «Масс-медиа туралы» заңының 68-бабында журналистердің өзге тұлғалардың сөзін дәл жеткізгені үшін жауапкершіліктен босатылуы мүмкін екені көрсетілген, бұл норма аталған істің құқықтық бағасына тікелей әсер ететін маңызды факторлардың бірі болып отыр.
Даулы бап: заң нормасы ма, әлде кең түсіндірілетін құрал ма?
Қылмыстық кодексінің 274-бабына сәйкес, қылмыстық жауапкершілік туындауы үшін үш негізгі белгі дәлелденуі тиіс: ақпараттың жалған болуы, оны таратушының оның жалған екенін білуі және осы әрекет салдарынан елеулі зиян келуі.
Алайда құқық қорғаушылар мен сарапшылар талаптардың тәжірибеде әрдайым ашық әрі нақты дәлелдене бермейтінін айтады.
«Әділ сөз» халықаралық қоры өз мәлімдемесінде аталған бапты қолдану кезінде осы үш критерийдің міндетті түрде сақталуы қажет екенін атап өтіп, барлық өзге жағдайлар азаматтық немесе әкімшілік тәртіпте қаралуға тиіс екенін ескертті.
Соңғы айларда Қазақстанда журналистерге қатысты бірқатар оқиғалар тіркелді: ҚазТАГ басшысы Әсет Матаевтың соққыға жығылуы, Азаттық пен Informburo тілшілерінің ұсталу жағдайлары, сондай-ақ бірқатар редактордың үйқамаққа алынуы – осының бәрі медиа саласына қысым күшейіп бара ма деген сұрақты қайта көтерді.
Ал Human Rights Watch 2026 жылға арналған есебінде Қазақстан билігі «тәуелсіз журналистерді сыни материалдары үшін қудалауды жалғастырып жатыр» деп атап өткен.
274-бапқа қарсылық: журналистер Тоқаевқа үндеу жасады
Бір топ қазақстандық журналист Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев атына видеомәлімдеме жасап, журналист Ботагөз Омароваға қатысты істі жеке бақылауына алуды сұрады. Сонымен қатар олар «көрінеу жалған ақпарат тарату» бабы ретінде белгілі Қылмыстық кодекстің 274-бабын декриминализациялау қажеттігін көтерді.
Журналистердің айтуынша, бұл бап тәжірибеде көбіне медиа өкілдеріне қысым жасау құралы ретінде қолданылып келеді.
«Сізден Ботагөз Омарованың ісін жеке бақылауға алуыңызды және бізді, журналистерді, осындай жағдайлардан қорғауыңызды сұраймыз. Себебі Қылмыстық кодекстің 274-бабы жиі журналистерге қысым көрсету тетігіне айналып отыр. Конституцияның гаранты ретінде сізден осы бапты декриминализациялау жөнінде президенттік бастама көтеруіңізді сұраймыз», – делінген журналистердің видеомәлімдемесінде.
View this post on Instagram
Мәлімдеме авторлары Ботагөз Омарованың кәсіби беделіне де тоқталып, оның журналистика саласында 20 жылдық тәжірибесі бар екенін, осы уақыт ішінде «фактілерді тексеріп, құжаттарды зерттеп, заң аясында жұмыс істеп келе жатқан кәсіби маман» екенін атап өтті.
Министрдің реакциясы
2026 жылғы 22 наурызда Қазақстанның мәдениет және ақпарат министрі Аида Балаева журналист Ботагөз Омароваға қатысты қозғалған қылмыстық іске байланысты пікір білдірді.
Министр өз мәлімдемесінде істің мән-жайы толық анықталмай тұрып, «асығыс қорытынды жасауға және алдын ала баға беруге болмайтынын» атап өтті.
«Таратылып жатқан ақпараттың дұрыстығын тексеру – «Масс-медиа туралы» Қазақстан Республикасының заңында бекітілген журналистердің негізгі міндеттерінің бірі. Сонымен қатар, заңнамада, атап айтқанда 68-бапта, журналистерді шындыққа сәйкес келмейтін ақпаратты таратқаны үшін жауапкершіліктен босататын жағдайлар қарастырылған, оның ішінде ресми сөздерді сөзбе-сөз, өзгеріссіз келтіру де бар. Осындай мәселелерді қарау барысында «Заң және тәртіп» қағидатын қатаң сақтау қажет деп есептейміз», – деп жазды министр.
Сонымен қатар ол министрлік жағдайды бақылауда ұстап отырғанын және қажет болған жағдайда өз құзыреті шеңберінде шара қабылдауға дайын екенін жеткізді.
Министрдің айтуынша, барлық процессуалдық әрекет «сыртқы араласусыз және заңнамада белгіленген тәртіпке сәйкес» жүзеге асырылуға тиіс.
«Әділ сөз»: журналист заң бұзған жоқ
“Әділ сөз” сөз бостандығын қорғау қоры журналист Ботагөз Омарованың жағдайына алаңдаушылық білдіріп, 2026 жылғы 21 наурыздағы мәлімдемесінде оның әрекеттерінде заң бұзушылық белгілері жоқ екенін атап өтті.
Ұйымның дерегінше, журналист «Айтпа, Ботагөз!» Telegram-арнасында жалақысын алмаған жұмысшылардың пікірлерін келтірген. Бұл ретте Қазақстан Республикасының «Масс-медиа туралы» заңы 68-бабына сәйкес, журналист ресми сөздерді сөзбе-сөз жеткізген жағдайда жауапкершіліктен босатылуы мүмкін.
«БАҚ, сондай-ақ оның бас редакторы (редакторы), журналисі, егер олар өкілді орган депутаттарының, мемлекеттік органдардың, жергілікті өзін-өзі басқару органдарының лауазымды немесе уәкілетті тұлғаларының, жеке және заңды тұлғалардың ресми сөздерін сөзбе-сөз қайта жарияласа, заңмен тыйым салынған ақпаратты қоспағанда, шындыққа сәйкес келмейтін мәліметтерді таратқаны үшін жауапкершілікке тартылмайды», – делінген мәлімдемеде.
Ұйым құзырлы органдарды істің барлық мән-жайын объективті әрі жан-жақты тексеруге, сондай-ақ Ботагөз Омарованың құқықтары мен процессуалдық кепілдіктерінің сақталуын қамтамасыз етуге шақырды.
Сонымен қатар қор Қылмыстық кодекстің 274-бабы бойынша қылмыстық іс қозғау үшін үш негізгі шарт міндетті түрде дәлелденуі тиіс екенін атап өтті – ақпараттың жалған болуы, оны таратушының оның жалған екенін біле тұра таратуы және осы әрекет салдарынан елеулі зиян келуі. Қалған жағдайлар әкімшілік немесе азаматтық тәртіпте қаралуға тиіс.
Осы аптада Құқықтық медиа орталығы да мәлімдеме жасап, Қазақстанда журналистерге қысым бұрын-соңды болмаған деңгейге жеткенін мәлімдеді.
«Болып жатқан жағдайлар мәдениет және ақпарат министрі Аида Балаева мен президент Қасым-Жомарт Тоқаев сөз бостандығын қамтамасыз ету туралы мәлімдемелері аясында ерекше алаңдатарлық сипатқа ие. Біз бұл жағдайды өзін демократиялық мемлекет ретінде жариялайтын Қазақстан үшін жол берілмейтін құбылыс деп санаймыз», – делінген ұйымның 19 наурыздағы мәлімдемесінде.
Бұған дейін де халықаралық құқық қорғау ұйымдары Қазақстан билігін тәуелсіз журналистер мен медиаға қысым көрсетуді тоқтатуға шақырған.
Мәселен, Human Rights Watch 2026 жылғы әлемдік есебінде Қазақстан билігі «тәуелсіз журналистерді сыни материалдары үшін қудалауды жалғастырып отыр» деп атап өтті. Ұйым мысал ретінде журналист Лұқпан Ахмедияровтың ұсталуын және QazNews24 сатиралық паблигі авторы Темірлан Еңсебекке қатысты үкімді келтіреді.
Соған қарамастан, ресми билік елде сөз еркіндігіне қысым жоқ екенін мәлімдеп келеді. 2024 жылғы қарашада мәдениет және ақпарат министрі Аида Балаева «Шекарасыз тілшілер» ұйымының рейтингіне қатысты пікір білдіре отырып, Қазақстанда сөз еркіндігіне байланысты жүйелі проблема жоқ екенін айтқан.
Ашық қалған сұрақтар
Ботагөз Омарова ісі бойынша тергеу жалғасып жатыр, алайда қазірдің өзінде бірнеше маңызды сұрақ жауапсыз қалып отыр:
– нақты қай материал жалған деп танылды?
– оның жалған екені қалай дәлелденді?
– қоғамға келтірілген зиян қандай?
Қорытынды
Ботагөз Омарова ісі – жекелеген құқықтық үдеріс қана емес, ол Қазақстандағы сөз еркіндігінің нақты жағдайын көрсететін маңызды көрсеткішке айналып отыр, ал осы істің қалай аяқталатыны тек бір журналистің тағдырын ғана емес, елдегі медиа еркіндігінің болашағын да айқындауы мүмкін.
Бегім Көктүрік.
Парақшамызға жазылыңыз
