Фото: e-history.kz/kz
«Газет – халықтың көзі, құлағы һәм тілі». Ахмет Байтұрсынұлының осы бір жалынды сөзі арада ғасыр өтсе де, өз маңызын жойған жоқ. Бүгін 2 ақпанда Қазақстан халқы айтулы мереке – Ұлттық басылым күнін атап өтіп жатыр.
Кешегі тарих: Ұлттық баспасөздің бастауы
«Қазақ» газетінің алғашқы басылымы 1913 жылғы 2 ақпанда сол тұстағы әкімшілік және мәдени орталық болған Орынбор қаласында жарық көрді.
Басылым 1918 жылғы наурызға дейін шығып тұрды. Осы уақыт ішінде барлығы 265 нөмірі басылып, халықтың ұлттық сана-сезімінің оянуына зор ықпал етті.
Газеттің негізін қалап, бастамашы болғандар – бүгінде қазақ ағартушылығының символына айналған «Алаш» қозғалысының көшбасшылары болды. Ахмет Байтұрсынұлы басылымның бас редакторы әрі оның «рухани тірегі» болса, Әлихан Бөкейхан негізгі идеолог және белсенді автор ретінде бағыт-бағдар беріп отырды, ал Міржақып Дулатұлы жауапты хатшылық қызметті атқарып, отты публицист ретінде танылды.
Ұлттық мінбер және ортақ мақсат
«Қазақ» газеті пайда болғанға дейін халықтың басын біріктіретін ортақ ұлттық мінбері болған жоқ. Басылым «Алаш» қозғалысының интеллектуалдық орталығына айналып, елді жер мәселесі, ағартушылық және саяси өзін-өзі анықтау сияқты ортақ мақсаттарға жұмылдырды.
«Өз алдына ел болуға өзінің тілі, әдебиеті бар ел ғана жарайтындығын біз ұмытпауға тиіспіз…» – А.Байтұрсынұлының осыдан бір ғасыр бұрын жазған бұл сөздері бүгінгі Ұлттық басылым күнінің де басты ұраны болып қала бермек.
Мемлекеттік мәртебе
Ұлттық баспасөздің осы тарихи рөлін ескере отырып, 2023 жылы Үкімет қаулысымен 2 ақпан – Ұлттық басылым күні болып ресми бекітілді.
Бүгінгі жетістік
2023 жылы Үкімет қаулысымен бекітілген бұл мереке бүгінде жаңаша сипатқа ие. Қазіргі таңда Қазақстанда 5 мыңнан астам БАҚ тіркелсе, оның 3 мыңнан астамы – мерзімді басылым. Бұл – бәсекелестік пен дамудың көрсеткіші.
Кешегі «Қазақтаннан» басталған ұлы жол бүгін жаңа белеске шықты, бұл белес тек технологиялық өзгеріспен емес, ұлттық журналистиканың мазмұндық, идеялық қайта ойлану кезеңімен де сипатталады, өйткені қазіргі медиакеңістікте ұлттық басылымдар енді тек ақпарат жеткізуші емес, қоғамдық ойды қалыптастыратын, тарихи жадты сақтайтын және ұлттық кодты тасымалдайтын стратегиялық институтқа айналып отыр.
Зерттеушілердің пайымдауынша, ХХ ғасыр басындағы Қазақ газеті атқарған функция мен бүгінгі ұлттық басылымдардың миссиясы арасында тікелей сабақтастық бар: екеуін де біріктіретін ортақ өзек – ұлт мүддесі. Айырмашылығы – формада, ал мазмұндық жауапкершілік сол күйінде сақталып отыр. Егер «Қазақ» газеті отарлық қысым жағдайында ұлттық өзін-өзі танудың интеллектуалдық алаңына айналса, бүгінгі басылымдар жаһандану, цифрлану және ақпараттық фрагментация дәуірінде сол міндетті жаңа құралдар арқылы орындауға мәжбүр.
Медиазерттеу саласындағы соңғы еңбектерде ұлттық басылымдарға тән бірнеше тұрақты сипат айқындалады: біріншіден, олар күн тәртібін (agenda-setting) қалыптастыруда әлеуметтік желілерге қарағанда баяу көрінгенімен, ұзақмерзімді қоғамдық пікірге ықпал ету қабілетін жоғалтқан жоқ;
екіншіден, ұлттық басылымдар ақпаратты тек хабарлау емес, түсіндіру, тарихи контекст беру, салдарын пайымдау арқылы ұсынады;
үшіншіден, оларда тілдік, стильдік және дүниетанымдық сабақтастық сақталған.
Бұл – ұлттық журналистиканың басты артықшылығы.
Осы тұрғыдан алғанда, Ұлттық басылым күні – мерекелік дата ғана емес, өзін-өзі қайта бағамдау нүктесі. Бұл күн журналистика қауымына «біз не үшін жазып жүрміз?», «қоғамға қандай жауапкершілік арқалап отырмыз?» деген іргелі сұрақтарды қайта қоюға мүмкіндік береді. ХХ ғасыр басында Ахмет Байтұрсынұлы баспасөзді «халықтың көзі, құлағы һәм тілі» деп анықтаса, бүгінгі жағдайда оған «жады» мен «бағыт-бағдар» ұғымдары да қосылып отыр.
Сонымен қатар цифрлық орта ұлттық басылымдарды мазмұндық жағынан икемді болуға итермеледі. Қазіргі газет пен журнал беттерінде дерекке сүйенген аналитика, деректі очерк, тарихи салыстыру, зерттеу элементтері бар мақалалар көбейіп келеді. Бұл – кездейсоқ құбылыс емес, оқырманның да сапалы, сенімді ақпаратқа деген сұранысының артқанын көрсетеді. Әлеуметтік желілер жылдам реакция берсе, ұлттық басылымдар мән мен мағына ұсынатын алаң ретінде орнығып келеді.
Осылайша кешегі Орынборда басылған жұқа газет парағынан басталған ұлттық баспасөз тарихы бүгін көпплатформалы, көпаудиториялы, бірақ идеялық өзегін жоғалтпаған күрделі жүйеге айналды. Бұл жол — үзіліссіз жалғасып келе жатқан рухани эстафета. Сол эстафетаның әр кезеңінде ұлттық басылымдар заман талабына бейімделе отырып, ұлттық мүддені биік қою қағидасынан айныған емес.
● Мультимедиалық трансформация: Бүгінгі газет-журналдар тек қағазбен шектелмейді. Олардың әрқайсысының сайттары, әлеуметтік желілердегі парақшалары мен бейне-арналары бар.
● «Ренессанс» кезеңі: Министр Аида Балаева атап өткендей, ұлттық басылымдар интернеттің қысымына қарамастан, аудиториясын сақтап, жаңа цифрлық форматта қайта жаңғырып жатыр.
Кешегі «Қазақтан» басталған ұлы жол бүгін жаңа белеске шықты. Елдіктің еңсесін тіктеп, ұлт мүддесін бәрінен биік қоятын баспа саласының қызметкерлеріне шығармашылық табыс тілейміз. Ұлттық басылым күні құтты болсын!
Назерке Ақберді
Парақшамызға жазылыңыз
