Фото: www.akorda.kz
Қазақстанда 2026 жылғы 15 наурызға жоспарланған республикалық референдум елдің саяси жүйесін түбегейлі өзгертуі мүмкін.
Ұсынылып отырған жаңа Конституция жобасына сәйкес, егер азаматтар оны қолдаса, қолданыстағы Парламент 2026 жылғы 1 шілдеден бастап өз өкілеттігін тоқтатады.
Бұл норма өтпелі ережелерде қарастырылған және саяси жүйені жаңа модельге көшірудің құқықтық тетігі ретінде түсіндіріледі.
Парламенттің таратылуы саяси дағдарыстың белгісі емес, жаңа конституциялық тәртіпке көшу логикасынан туындайды.
Қолданыстағы Парламент 1995 жылғы Конституция негізінде құрылған. Егер жаңа Конституция күшіне енсе, бұрынғы құқықтық негіз жойылады, сәйкесінше сол негізде қалыптасқан институттар да заңды мәртебесінен айырылады.
Бұл — конституциялық сабақтастық қағидаты. Жаңа саяси жүйе ескі құрылыммен қатар өмір сүре алмайды. Сондықтан заң шығару органын қайта сайлау – реформаның ажырамас бөлігі.
Жобаға сәйкес қазіргі Мәжіліс пен Сенаттан тұратын екі палаталы Парламенттің орнына бір палаталы өкілді орган құру ұсынылады. Бұл орган «Құрылтай» деп аталады.
Мұндай өзгеріс бірнеше мақсатпен түсіндіріледі:
заң шығару процесін жеделдету;
мемлекеттік аппаратты ықшамдау;
саяси партиялардың ықпалын күшейту;
өкілді биліктің жауапкершілігін арттыру.
Бір палаталы модель әлемнің көптеген елінде қолданылады және шешім қабылдау тиімділігін арттыру құралы ретінде қарастырылады.
Алайда ол билік тепе-теңдігі мен өңірлік мүдделердің өкілдігіне қатысты жаңа сұрақтар туындатуы мүмкін.
Жаңа Конституция күшіне енген соң саяси институттарды қайта қалыптастыру кезеңі басталады: Президент жаңа өкілді органның сайлауын жариялайды, сайлау қысқа мерзім ішінде өткізіледі, жаңа парламенттік құрылым алғашқы сессиясында бірқатар конституциялық рәсімді жүзеге асырады, ал жоғары мемлекеттік органдардың құрамы жаңартылуы мүмкін. Бұл кезең толық институционалдық қайта құруды білдіреді және мемлекеттік биліктің барлық тармақтарына әсер етеді.
Реформаның табысты жүзеге асуы жаңа институттардың дербестігі, сайлау процесінің ашықтығы, саяси партиялар арасындағы әділ бәсеке және қоғам сенімінің сақталуына тікелей байланысты.
Осы шарттар орындалған жағдайда реформа Қазақстанның саяси жүйесін жаңғыртып, басқарудың тиімділігін арттыра алады, ал керісінше болса, институционалдық өзгерістер әдеткі сипатта қалу қаупі бар.
Жаңа Конституция қабылданған жағдайда Парламенттің таратылуы — билік дағдарысының көрінісі емес, жаңа саяси архитектураға көшу кезеңі. Бұл өзгеріс Қазақстанның басқару моделін қайта құруға бағытталған кең ауқымды реформалардың бір бөлігі ретінде қарастырылуы тиіс.
Амина Мелдебек
Парақшамызға жазылыңыз
