«Семей орманы» резерватындағы жағдай өртпен ғана шектелмейді. Minber.kz ресми деректерді салыстырып қарағанда, әр жылдары орманды қалпына келтіру, ағаш дайындау мен өткізу, салық және жалақы берешегі, заңсыз кесу мәселелері бойынша тексерулер жүргізілгенін анықтады.
«Семей орманы» резерватының ресми сайтының дерегінше, 30 қыркүйекте Шадруха орманшылығында жаңа өрт сөндіру станциясы ашылып, Экология министрлігінің вице-министрі резерват қызметкерлерімен орманды қорғау және өрт қауіпсіздігі мәселелерін талқылаған. Министрліктің хабарлауынша, кездесуде 16 шілдедегі өртті сөндіруге қатысқан қызметкерлер марапатталған. Ал 3 қазанда резерват аумағында тағы бір өрт оқиғасы тіркелгені анықталған еді.
Рейдтерде заңсыз кесудің алты фактісі анықталған
4 қазанда Семейдегі Глинки көшесінде орналасқан ағаш өңдеу нысанында өрт шыққан. Семей қаласы Төтенше жағдайлар басқармасы бастығының орынбасары Самат Еңкебаевтың айтуынша, өрт сөндірушілер келгенде 400 шаршы метр аумақтағы ағаш материалдары мен 300 тонна күнбағыс қауызы жанып жатқан.
Абай облысы прокуратурасының 7 қазанда жариялаған ресми мәліметінше, Бородулиха ауданы прокуратурасы «Семей орманы» аумағында орман қорын қорғау және заңдылықты сақтау мақсатында тұрақты рейд жүргізеді. Рейдтер кезінде ағашты заңсыз кесудің алты фактісі анықталған. Оның үшеуі бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексеру басталып, қалған үшеуіне әкімшілік іс қозғалған.
Прокуратураның хабарлауынша, 20 ормандағы ағаш дайындау жұмыстары тоқтатылып, өрт қауіпсіздігі талаптарын бұзып техника пайдаланудың бес фактісінің жолы кесілген. Оның ішінде ұшқын сөндіргішсіз техника қолдану да бар. Бұдан бөлек, 20-дан астам әкімшілік құқық бұзушылық анықталған. Олардың қатарында тиісті санаттағы жүргізуші куәлігінсіз немесе мемлекеттік тіркеу нөмірінсіз техника пайдалану, сондай-ақ мас күйде көлік жүргізу деректері бар. Прокуратура барлық анықталған заң бұзушылық бойынша тиісті шаралар қабылданғанын мәлімдеді.
Резерваттың жұмысы: орманды қорғау және қалпына келтіру
Орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі комитетіне қарасты «Семей орманы» резерваты орманды күзетіп, өрттен зардап шеккен аумақты қалпына келтіру жұмыстарын жүргізеді. Экология министрлігінің хабарлауынша, 2023 жылғы өрттен зардап шеккен 63 мың гектар аумақта орман өсіру жобасы әзірленген. Министрлік осы мәліметті жариялаған кезде өрттен зақымданған 309,7 мың текше метр ағаш дайындалғанын айтқан. Жұмыс барысында топырақ пен қоршаған ортаға зияны аз харвестерлер қолданылған.
Абай облысы әкімдігінің мәліметінше, 2024 жылғы 8 қазанда Орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі комитеті өрттен зақымданған ағашты дайындаудың 2,434 миллион текше метр көлемін бекітіп, оны 129 лотқа бөлген. Сол кезде бес лот аукционға шығарылған. Сондықтан ағаш дайындалғаны туралы деректі өздігінен заңсыз кесудің дәлелі деуге болмайды: рұқсат етілген көлем мен нақты дайындалған ағашты бөлек қарау қажет.
Орманды қалпына келтіруге арналған тұқымбақ та жұмыс істейді. Абай облысы әкімдігінің хабарлауынша, Канонерка филиалындағы кешеннің жылдық орташа өнімділігі 2,87 миллион көшет. 2024 жылы онда 4,5 миллион қарағай көшеті өсірілген. Резерват директорының айтуынша, жылына алты миллион көшет өсіруге мүмкіндік беретін тағы бір тұқымбақ салу жоспарланған.
Прокуратура анықтаған жүйелік кемшіліктер
Абай облысы прокуратурасының 2022 жылғы тексеру қорытындысына сәйкес, резерватта заңсыз ағаш кесудің 1 890 фактісі тіркеліп, келтірілген залал 73 миллион теңгеден асқан. Прокуратура кейбір резерват қызметкерлерінің заңсыз ағаш дайындауға қатысы болғанын, ағаштың ақысыз немесе келісімшартсыз босатылғанын, отынға арналған ағаштың орнына құнды сүрек кесілгенін хабарлады. Бір орман орамындағы заңсыз кесу көлемі 976 текше метрден асқан.
Тексеру барысында саланы дамытуға арналған соңғы бағдарлама 2014 жылы аяқталғаны, содан кейін сегіз жылдан астам уақыт бойы жаңа даму жоспары болмағаны да айтылған. Прокуратура материалдық-техникалық базаның тозуын және отырғызылған көшеттердің жерсіну деңгейінің төмендігін атап, басқару мен жоспарлаудағы олқылықтарды көрсеткен. Аталған сандар мен қорытындылар 2022 жылғы тексеруге қатысты; оларды қазіргі кезеңнің көрсеткіші ретінде қолдануға болмайды.
Бородулиха ауданы прокуратурасының тексеру қорытындысына сәйкес, «Семей орманы» филиалына бұрын заңсыз ағаш кесу және бөтеннің мүлкін ұрлау үшін жауапкершілікке тартылған адамдар жұмысқа қабылданған. Орман дайындаудың заңдылығын бақылау міндеті мүліктік және өзге қылмыстар үшін бұрын сотталған өндірістік учаске шеберіне жүктелген. Прокуратура дайындалған ағаштың санатын қымбат түрінен арзанына заңсыз өзгерту дерегін де анықтаған.
Прокуратураның мәліметінше, 2024 жылдың соңына қарай 4 мың текше метрден астам дайын ағаш сатылмай қалған. Оның құны 80 миллион теңгеден асқан. Ағашты сатқан жағдайда түсетін қаражат филиалдың 75 миллион теңге салық берешегін өтеуге жетер еді. Қадағалау шараларынан кейін заң бұзған қызметкерлермен еңбек шарттары тоқтатылып, филиал директоры тәртіптік жауапкершілікке тартылып, қызметінен босатылған.
Салық есебіне қатысты бөлек тексеруде 2024 жылға арналған мәліметтер толық тапсырылмағандықтан, бюджетке 200 миллион теңгеден астам салық түспегені анықталған. Абай облысы прокуратурасының хабарлауынша, прокурорлық қадағалау шарасынан кейін берешек толық өтелген.
Абай облысы прокуратурасының ресми мәліметінше, «Семей орманы» филиалындағы 80 қызметкерге 41 миллион теңгеден астам жалақы берешегі болған. Прокурорлық қадағалау шарасынан кейін қарыз толық өтеліп, қызметкерлердің еңбек құқықтары қалпына келтірілген. Осылайша, прокуратура әр жылдары резерваттағы ағаш дайындау мен сатуға қатысты мәселелерді ғана емес, қызметкерлердің жалақысын төлеуді де тексерген.
Қазіргі ресми хабарламалар не дейді?
ҰҚК-нің ресми хабарлауынша, 2026 жылғы қыркүйекте комитет Бас прокуратурамен бірлесіп, «Семей орманы» резерватындағы лауазымды адамдардың заңға қайшы әрекеттерінің жолын кескен. Тергеу нұсқасы бойынша, іс фигуранттары ағашты жаппай заңсыз кесу және сату схемасын ұйымдастырды деген күдікке ілінген. ҰҚК мәліметінше, олар ақшалай сыйақы үшін «ең өтімді орман учаскелеріне кедергісіз қолжетімділікті» қамтамасыз еткен болуы мүмкін.
Тінту кезінде бухгалтерлік құжаттар, ағаш кесуге арналған орман орамдарын бөлу туралы қолжазба жазбалар мен ақша тәркіленген. Іс Қылмыстық кодекстің 366-бабының 3-бөлігі бойынша тергеліп жатыр. ҰҚК жариялаған мәліметте күдіктілердің аты-жөні, кесілген ағаш көлемі мен келтірілген залал сомасы көрсетілмеген. Сот үкімі шыққанға дейін күдік тергеу нұсқасы болып саналады.
Абай облысы прокуратурасының ресми хабарламасында 7 қазанда жарияланған рейд нәтижелері баяндалған. Рейд кезінде ағашты заңсыз кесудің алты фактісі анықталып, үшеуі бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексеру басталған, қалған үшеуіне әкімшілік іс қозғалған. Прокуратураның хабарламасында осы алты фактінің ҰҚК тергеп жатқан іске қатысы бар-жоғы айтылмайды.
Абай облысы әкімдігінің 2026 жылғы өрттің алдын алу шаралары туралы хабарламасында өңірде дала өртінің қаупін азайту жоспары бекітіліп, «Семей орманы» резерватында өрттің алдын алу және оны жою жоспары жаңартылғаны айтылған. Орман алқаптарын бақылау үшін 170 адамнан тұратын 38 мобильді топ құрылған. Елді мекендер маңында минералданған жолақтар жасалып, өрт ошақтарын анықтау үшін ғарыштық мониторинг ұйымдастырылған. Өрт қаупі маусымына үш әуе кемесі дайындалған, ерте анықтау жүйесі аясында 37 бейнебақылау камерасы орнатылған.
Хабарламада соңғы жылдары облыстық Төтенше жағдайлар департаментіне 35 техника мен 13 ұшқышсыз ұшу аппараты сатып алынғаны жазылған. 2026 жылы жергілікті бюджет есебінен тағы 18 техника алу жоспарланған. Өңірде 75 өрт сөндіру бекеті жұмыс істейді. «Ауыл құтқарушылары» бағдарламасы бойынша 2025 жылы 17 пункт ашылып, 2026 жылы тағы 45 пункт іске қосу көзделген. Сонымен қатар Семейде үш, Аягөзде бір өрт сөндіру депосын салу жоспарланған. Мақаншы ауданының Қабанбай ауылында депо құрылысы жүріп жатыр делінген хабарламада.
Профессор, орман шаруашылығы саласының жетекші маманы Дани Нұрғисаева Мінбер.кз сауалына берген жауабында заңсыз ағаш кесудің әсері кесілген ағаш санымен ғана өлшенбейтінін айтты. Оның сөзінше, ағаштармен бірге жануарлар мен басқа тірі ағзалардың мекені, қорегі және орман ішіндегі табиғи байланыстар да бұзылады. Әсердің ауқымы кесілген аумақтың көлеміне, орманның түріне және кесудің қайталануына байланысты.
«Ерекше қорғалатын табиғи аумақтағы заңсыз ағаш кесу орман экожүйесіне ауыр, кейде қайтымсыз зиян келтіруі мүмкін. Ағаштар азайған сайын сүтқоректілердің, құстардың, жәндіктер мен саңырауқұлақтардың тіршілік ортасы тарылады. Кейбір түрлер басқа жерге көшуге мәжбүр болса, мекен етуге қолайлы орын таппағандары азаюы мүмкін. Соның салдарынан биоалуантүрлілік кеміп, қоректік тізбектер бұзылады. Өсімдік жамылғысы сиреген аумақта топырақ жел мен жауын-шашын әсеріне көбірек ұшырап, эрозия күшеюі ықтимал. Ағаштардың азаюы судың топыраққа сіңуі мен булануына да әсер етеді. Ал орман ішіне жол салу және ашық алаңқайлардың көбеюі тұтас алқапты бөліктерге бөліп, жануарлардың қозғалысын қиындатады. Бүлінген жерлерге инвазиялық өсімдіктер мен зиянкестер таралуы мүмкін. Орманның көмірқышқыл газын сіңіруі де азаяды», – деді Дани Нұрғисаева.
Осылайша, заңсыз кесудің зардабы тек ағаш қорының азаюымен шектелмейді: орманның тіршілік ортасы ретіндегі тұтастығы да әлсірейді. Резерват аумағындағы нақты экологиялық залалды анықтау үшін кесілген жерлерге ғылыми зерттеу жүргізіп, топырақ, өсімдік және жануарлар дүниесіндегі өзгерістерді бағалау қажет.
Дани Нұрғисаеваның айтуынша, орманды қорғау үшін аумақты тұрақты бақылап, кесілген ағаштың есебін ашық жүргізу қажет.
«Орман алқаптарын спутниктік суреттер мен дрондар арқылы бақылау заңсыз кесілген жерлерді дер кезінде анықтауға көмектеседі. Мұндай мониторингті мемлекеттік инспекторлардың тұрақты патрулі толықтыруы керек. Санитарлық кесу кезінде қураған, ауруға шалдыққан немесе өрттен зақымданған ағаштарды іріктеп, әрқайсысын белгілеп, есепке алған жөн. Кесілген ағашты электронды жүйеде тіркеу оның көлемі мен қозғалысын бақылауға мүмкіндік береді, сөйтіп заңсыз дайындалған ағашты заңды өнім ретінде өткізуге тосқауыл қояды. Заң бұзғандарға жауапкершілік қарастырып, табиғатты қорғау жұмысына қоғамдық ұйымдар мен еріктілерді тарту да маңызды», – деді профессор.
Орманды қалпына келтіру мерзімі
ФБРК негізін қалаушы, журналист Кирилл Павлов 2025 жылғы орман отырғызу көрсеткіштеріне сүйеніп, «Семей орманының» толық қалпына келуіне 300 жылдан астам уақыт кетуі мүмкін деп есептеген. Time.kz мәліметінше, 2025 жылы резерватта 367 гектарға көшет отырғызылып, көшеттердің жерсіну көрсеткіші 55 пайыз болған. Павлов осы қарқын өзгермейді деген болжаммен қалпына келу мерзімін есептеген.
Орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі комитеті төрағасының міндетін атқарушы Мақсат Елемесов брифингте бұл көрсеткіштерді нақтылаған: 367 гектар – көшет егілген аумақ, ал 55 пайыз – сол аумақтағы көшеттердің жерсіну деңгейі. Оның айтуынша, орман шаруашылықтары үш жыл бойы көшет толықтырып отырғызып, жерсіну көрсеткішін нормативтік 70 пайызға жеткізуі керек. «Жыл сайын жерсіну көрсеткіші әртүрлі болады», – деді Елемесов. Өрт салдарын жою мен орманды қалпына келтіру шаралары 2035 жылға дейінгі жол картасына енгізілген.
Павлов орманның бұрынғы қалпына келуіне қанша уақыт қажет екенін тікелей сұрағанда, Елемесов: «Орман біз жоғалтқан қалпына келуі үшін шамамен 60 жыл керек», – деп жауап берген. Осылайша, 300 жылдан астам деген сан – Павловтың 2025 жылғы жылдық көрсеткіштерге сүйенген есебі, ал 60 жыл – Елемесовтің орманның бұрынғы қалпына келу мерзімі туралы бағасы. Екі сан әртүрлі есепке негізделген.
Қорытынды
«Семей орманы» туралы деректер әр жылдардағы тексерулер мен бөлек істерге қатысты. Абай облысы прокуратурасының 2022 жылғы тексеруінде заңсыз ағаш кесу мен басқарудағы кемшіліктер тіркелген. Кейінгі тексерулерде филиалдағы ағаш есебі, салық пен жалақы берешегі сөз болған. Ал 2026 жылы ҰҚК ағашты заңсыз кесу және өткізуге қатысты тергеу басталғанын, прокуратура рейдтер кезінде алты кесу фактісін анықтағанын хабарлады. Ресми мәліметтер алты фактінің ҰҚК тергеп жатқан іске қатысы барын көрсетпейді. Тергеу аяқталып, сот шешімі шықпайынша күдіктілердің кінәсі анықталған жоқ.
Абай облысы әкімдігінің хабарлауынша, 16 шілдеде басталған өрт 18 шілде күні сағат 09:45-те оқшауланған. Хабарламада өрттің аумағы көрсетілмеген, ал толық сөндіру жұмыстары жалғасып жатқаны айтылған. Резерваттың 2026–2030 жылдарға арналған басқару жоспары жария талқылаудан өткен.
Парақшамызға жазылыңыз
