photo: egov.kz
Қазақстанда тегін заң көмегін алу құқығы Конституциямен бекітілген. Бюджет 2018 жылдан бері 59%-ға өсіп, 2025 жылға қарай 3,7 млрд теңгеге жетті. Қаржыландыру мен көмекке жүгінушілер санының артуына қарамастан, жүйеде адвокаттар алдындағы берешек пен мамандар үлесінің азаюы байқалады.
Негізгі қағидат: «қанша бере аламыз» емес, «жүйеге қанша қажет»
Мемлекет кепілдік берген заң көмегінің (МКЗК) бюджетін есептеуде бірыңғай әдістеме жоқ, сондықтан халықаралық деңгейде қаржыландыруды негіздейтін ортақ қағидаттар қолданылады. БҰҰ-ның 2013 жылғы принциптеріне сәйкес, заң көмегі — бұл әлеуметтік көмек емес, әділ сотқа қол жеткізудің басты кепілі. Бюджетті бөлуде тек қана қаржылық мүмкіндіктер емес, нақты сұраныс пен қажеттілік алдыңғы орынға шығуы тиіс.
Әдетте МКЗК бюджетін жоспарлау келесі факторларға сүйенеді:
- өткен кезеңдердегі істер статистикасы негізіндегі болжам;
- көмек түрлеріне қарай жіктеу (уақыт пен біліктілік талаптарын есепке алу);
- қызмет бірлігі құнының бекітілген нормативі;
- істің күрделілігі мен кезеңіне байланысты түзету коэффициенттері.
БҰҰ және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы секілді халықаралық құрылымдар заң көмегін қаржыландырудың негізгі стандарттарын белгіледі: бюджеттің нақты істер санымен байланысы, төлем жүйесінің ашықтығы, жүктеме артқан жағдайда шығындарды қайта қарау мүмкіндігі және деректердің жұртшылыққа қолжетімді болуы.
Қаржыландырудың өсуі және нақты жағдай
Соңғы жылдары мемлекет тарапынан бөлінетін қаражат көлемі айтарлықтай артты. Егер 2018-2021 жылдары бюджет орташа есеппен 1,7 млрд теңге болса, 2024 жылы бұл көрсеткіш 2,86 млрд теңгеге жетті, ал 2025 жылға 3,7 млрд теңге қарастырылған. Бөлінген ақшамен бірге көмекке жүгінетін азаматтардың саны да өскен: 2018 жылғы 167 мыңнан 2024 жылы 262 мың адамға дейін (57% өсім). Ресми түрде қаржының өсуі қамту көрсеткішінің артуымен тең деңгейде көрінгенімен, инфляция мен істердің күрделене түскені ескерілмейді.
Мәселен, 2025 жылдың қаңтарындағы жағдай бойынша адвокаттар алдындағы берешек 426,2 млн теңгеге жеткен. Бұл бюджеттің алдын ала болжам жасау арқылы емес, қарыздарды жабу үшін «реактивті» түрде көбейтіліп жатқанын көрсетеді.
Адвокаттардың жүйеден кетуі
Саладағы ең үлкен қауіп – білікті мамандардың азаюы. 2018-2020 жылдары еліміздегі адвокаттардың 60%-дан астамы осы жүйеде жұмыс істесе, соңғы үш жылда бұл көрсеткіш екі есеге жуық азайып, 33%-ға дейін төмендеген.
Себептері:
- Төмен тарифтер: Көптеген жылдар бойы төлем мөлшері қайта қаралмаған. Мысалы, 2022 жылы кеңес беру немесе жеңіл істер үшін төлем небәрі 1 975 теңгені (0,56 АЕК) құраған.
- Төлемдердің кешігуі: Адвокаттар өз сыйақыларын айлап күтуге мәжбүр.
- Бюрократия: Уақытты есептеу мен есеп берудегі қиындықтар.
Сұраныс неге артып отыр?
Қазақстанда мемлекет кепілдік берген заң көмегіне (МГЗК) сұраныстың артуына бірнеше институционалдық және әлеуметтік-экономикалық факторлар әсер етуде:
- Құқықтық шеңбердің кеңеюі: 2024 жылы Адвокаттар алқасы тегін көмек алушылар тізіміне тұрмыстық зорлық-зомбылық құрбандарын, адам саудасынан зардап шеккендерді және мүгедектігі бар тұлғаларды қосуды ұсынды. Бұл сұранысты тікелей арттырады.
- Әлеуметтік жағдай: 2024 жылғы қарашада халықтың 5,4%-ы күнкөріс деңгейінен төмен өмір сүрсе, кей өңірлерде (Жетісу, Түркістан, т.б.) бұл көрсеткіш 8–9%-ға жетеді.
- Инфляция және қымбатшылық: 2024 жылы инфляция 8,6% болды, ал заң қызметтерінің құны бір жылда 13,3%-ға өскен. Бұл халықтың тегін көмекке тәуелділігін арттырады.
- Қылмыс және сот жүктемесі: 2023 жылы тұрмыстық зорлық-зомбылық бойынша 99 мың өтініш түскен. Сот істері де көбеюде: азаматтық істер 2023 жылғы 915 мыңнан 2024 жылы 1,2 млн-ға дейін өсті. 2025 жылдың алғашқы үш айында қылмыстық істер тағы 8,5%-ға артты.
Негізгі мәселе: Деректердің жабықтығы
Мемлекеттік кепілдік берілген заң көмегі (МГЗК) жүйесінің тиімділігін талдау бюджет қаражатының қалай бөлінетініне тікелей байланысты. Халықаралық тәжірибеде, мысалы, Ұлыбританияда (Legal Aid Agency) шығындар қылмыстық істер, отбасылық даулар, тұрғын үй мәселелері және көші-қон сияқты санаттар бойынша жіктеліп, әр істің жеке құны мен өңірлік айырмашылықтары нақты көрсетіледі. Германияда да сотқа дейінгі және соттағы көмек бағдарламалары бөлек қаржыландырылып, еңбек даулары мен жалдау мәселелеріне дейін егжей-тегжейлі статистика жүргізіледі.
Дамыған елдерде тегін көмектің шығындары әр сала бойынша ашық көрсетілсе, Қазақстанда тек жалпы сомасы ғана белгілі. Мұнда көмектің қай түріне сұраныс көп екені туралы нақты статистика соңғы рет 2017 жылы жарияланған. Мысалы, адвокаттарға түсетін өтініштердің 42%-ы қылмыстық істер болғандықтан, мемлекеттік көмек те тек осы салаға жұмсалады деген түсінік қалыптасқан. Бірақ Қарағанды облысының деректеріне қарасақ, ауызша кеңес алушылардың саны қылмыстық істермен бірдей болуы мүмкін. Мұндай нақты ақпараттың жоқтығы бюджетті дұрыс жоспарлауға кедергі.
Не істеу керек?
Мемлекет кепілдік берген заң көмегі (МКЗК) — әлеуметтік көмек емес, әділ соттың кепілі. Бұл жүйені дамыту үшін сарапшылар мынадай қадамдарды ұсынады:
- Нақты болжам: Бюджетті «шамамыз келгенше» емес, істер статистикасы мен нақты сұранысқа қарай жоспарлау.
- Әділ тариф: Адвокаттардың еңбегін істің күрделілігіне сай, кешіктірмей төлеу.
- Ашық деректер: Қаржының қайда және қалай жұмсалып жатқаны туралы егжей-тегжейлі есеп беру.
БҰҰ мен халықаралық сарапшылардың кеңесі осыған саяды: Қазақстанға «шығындарды бақылаудан» «жүйені басқаруға» көшу қажет. Тек сонда ғана азаматтардың құқығы толық қорғалып, сот жүйесіне деген сенім артады.
Назерке Ақберді
Парақшамызға жазылыңыз
