Ертең Жапонияда ХХ жазғы Азия ойындарының ресми ашылу салтанаты өтеді. 19 қыркүйек пен 4 қазан аралығында Аити префектурасы мен Нагоя қаласында ұйымдастырылатын құрлықтың басты спорт додасында Қазақстан ұлттық құрамасы да сынға түседі.
Биылғы Азиада бағдарламасына 43 спорт түрі мен 71 дисциплина енгізіліп, барлығы 469 медаль жиынтығы сарапқа салынады. Қазақстан құрамасының соңғы ресми өтініміне 559 спортшы енген.
Жарыстың ашылу салтанаты 19 қыркүйекте Nagoya City Mizuho Park Athletic Stadium стадионында өтеді. Жапония уақытымен сағат 18:00-де басталатын шара Қазақстан уақытымен 14:00-ге сәйкес келеді.
Биылғы дода Қазақстан үшін ерекше мәнге ие. Себебі ұлттық құраманың Азия ойындарындағы дербес тарихы дәл осы Жапонияда — 1994 жылғы Хиросима Азиадасында басталған еді.
Хиросимадан Ханчжоуға дейін
Қазақстан тәуелсіз ел ретінде алғашқы Азия ойындарына 1994 жылы қатысты. Хиросимадағы дебюттің өзі-ақ ұлттық құраманың құрлықтағы бәсекеге дайын екенін көрсетті. Ел спортшылары 27 алтын, 25 күміс және 27 қола — барлығы 79 медаль жеңіп алып, жалпыкомандалық есепте төртінші орын иеленді.
Осыдан кейін Қазақстан барлық жазғы Азия ойындарына тұрақты қатысып келеді. Сегіз Азиаданың қорытындысында спортшыларымыз 637 медаль еншіледі. Оның 165-і алтын, 180-ні күміс және 292-сі қола. Бұл — тәуелсіз Қазақстан спортының құрлықтық аренадағы үш онжылдыққа жуық тарихының нақты көрсеткіші.
Алайда бұл көрсеткішке тек жалпы медаль санымен қарау жеткіліксіз. Қазақстанның Азиададағы нәтижесін жылдар бойынша салыстырсақ, құраманың жетістігі бірқалыпты болмағанын көреміз.
| Жыл | Қала | Алтын | Күміс | Қола | Барлығы | Командалық орын |
| 1994 | Хиросима | 27 | 25 | 27 | 79 | 4 |
| 1998 | Бангкок | 24 | 24 | 30 | 78 | 5 |
| 2002 | Пусан | 20 | 26 | 30 | 76 | 4 |
| 2006 | Доха | 23 | 20 | 42 | 85 | 4 |
| 2010 | Гуанчжоу | 18 | 23 | 38 | 79 | 5 |
| 2014 | Инчхон | 28 | 23 | 33 | 84 | 4 |
| 2018 | Джакарта–Палембанг | 15 | 18 | 43 | 76 | 9 |
| 2023 | Ханчжоу | 10 | 22 | 48 | 80 | 11 |
Дереккөз: Ұлттық Олимпиада комитеті және Олимпиадалық кеңес деректері.
Доха — медаль саны бойынша рекорд
Қазақстан үшін медаль саны жөнінен ең нәтижелі Азиада 2006 жылы Дохада өтті. Құрама сол жолы 85 медаль жеңіп алды. Оның 23-і алтын, 20-сы күміс, 42-сі қола болды. Бұл көрсеткіш әлі күнге дейін Қазақстанның бір Азиададағы жалпы медаль саны бойынша рекорды болып отыр.
Ал алтын медаль саны бойынша рекорд 2014 жылғы Инчхон ойындарында тіркелді. Қазақстандық спортшылар 28 мәрте Азия ойындарының чемпионы атанып, жалпы 84 медаль иеленді. Жалпыкомандалық есепте төртінші орынға көтерілді. Қазақстанның Азиададағы ең жоғары командалық нәтижесі де — төртінші орын. Бұл көрсеткішке ел құрамасы 1994, 2002, 2006 және 2014 жылдары қол жеткізді.
Медаль саны тұрақты, бірақ алтынның үлесі азайды
Қазақстанның Азия ойындарындағы көрсеткішіне сараптамалық тұрғыдан қарағанда, бір қызық тенденция байқалады.
Сегіз Азиадада жалпы медаль саны 76-85 аралығында болды. Яғни Қазақстанның жүлде саны ұзақ уақыт бойы шамамен бір деңгейде сақталған. Мысалы, 1994 жылы — 79, 2006 жылы — 85, 2014 жылы — 84, ал Ханчжоуда — 80 медаль.
Бірақ медальдің құрылымы өзгерген
1994 жылғы Хиросимада Қазақстан 27 алтын медаль алса, 2014 жылы бұл көрсеткіш 28-ге жетті. Ал Ханчжоуда алтын саны 10-ға дейін төмендеді. Бұл — Қазақстанның Азия ойындарындағы ең төменгі алтын көрсеткіші. Сонымен қатар 2023 жылғы Ханчжоуда 48 қола медаль алынуы ел тарихындағы бір Азиададағы ең жоғары қола көрсеткіш болды.
Яғни соңғы жылдардағы басты ерекшелік — жалпы жүлде санының күрт құлдырамағанына қарамастан, жоғары деңгейдегі, яғни алтын медальдардың үлесінің азаюы.
Ханчжоудағы нәтиже осы тенденцияны айқын көрсетті. Қазақстан 10 алтын, 22 күміс және 48 қола медальмен 80 жүлде жеңіп алды. Командалық есепте 11-орынға орналасты.
Бұл нәтиже Қазақстанның Азиада тарихындағы ең төменгі командалық көрсеткіш болды: бұған дейін ел ешқашан 9-орыннан төмен түспеген, ал алтын саны бойынша 10 жүлде де ең төмен нәтиже саналады.
Қазақстанды алға сүйреген спорт түрлері
Қазақстанның Азия ойындарындағы жетістіктері бірнеше спорт түрімен ғана шектелмейді. Ұлттық құрама 30-дан астам спорт түрінде жүлдеге ие болған.
Медаль саны бойынша көш бастап тұрған спорт — спорттық ату. Бұл бағыт Қазақстанға Азия ойындарында 81 медаль әкелген: 21 алтын, 25 күміс және 35 қола.
Екінші орында — жеңіл атлетика, оның еншісінде 73 медаль бар. Үшінші орында — байдарка мен каноэде есу, слаломды қоса есептегенде бұл спорт түрі Қазақстанға 69 жүлде берген.
Сондай-ақ күрестен — 59, бокстан — 46, дзюдодан — 41, велоспорттан — 31, ауыр атлетикадан — 30 медаль алынған.
Осы үш жетекші бағыт — спорттық ату, жеңіл атлетика және ескек есу — Қазақстан қоржынына 223 медаль, яғни барлық жүлденің үштен бірінен астамын салған. Бұл Қазақстанның Азия ойындарындағы медальдік жетістігі белгілі бір спорт түрлеріне айтарлықтай тәуелді екенін көрсетеді. ()
Азиада тарихындағы жекелеген рекордтар
Қазақстанның Азия ойындарындағы тарихы командалық көрсеткіштермен ғана емес, жекелеген спортшылардың ерекше жетістіктерімен де құнды.
Медаль саны бойынша ел рекорды Ольга Довгунға тиесілі. Спорттық атудан сынға түскен ол Азия ойындарында 13 медаль — үш алтын, төрт күміс және алты қола жүлде жеңіп алған. Довгун бес Азиада қатарынан, яғни Бангкок-1998-ден Инчхон-2014-ке дейін жүлдеге іліккен.
Ал Азия ойындарындағы алтын медаль саны бойынша Қазақстан рекорды Константин Негодяевқа тиесілі. Байдарка мен каноэде есуден сынға түскен спортшы бес рет Азия чемпионы атанды. Оның ішінде 1994 жылғы Хиросимада бірден үш алтын медаль жеңіп алды.
Бұл көрсеткішті 20 жылдан кейін Дмитрий Баландин қайталады. Қазақстандық жүзгіш 2014 жылғы Инчхон Азиадасында брасс әдісімен жүзудің 50, 100 және 200 метрлік қашықтықтарында топ жарды.
Жеңіл атлетикадағы Ольга Рыпакова да Азия ойындары тарихындағы ерекше спортшылардың бірі. Ол төрт Азиадада қатарынан алтын медаль жеңіп алды: 2006 жылы Дохада жеті сайыстан, кейін 2010, 2014 және 2018 жылдары үш қарғып секіруден чемпион болды. (https://olympic.kz)
Су добындағы тұрақты мектеп
Қазақстанның командалық спорттағы ең тұрақты нәтижелерінің бірі — ерлер арасындағы су добы.
Қазақстан құрамасы Азия ойындарында алты рет чемпион атанды. Алтын жүлделер Хиросима-1994, Бангкок-1998, Пусан-2002, Гуанчжоу-2010, Инчхон-2014 және Джакарта-2018 ойындарында алынды.
Ханчжоуда қазақстандық ватерполистер қола медаль жеңіп алды. Осылайша Қазақстан ерлер арасындағы су добынан тәуелсіз ел ретінде қатысқан сегіз Азиаданың барлығында жүлдеге ие болған. Бұл — ұлттық құраманың құрлықтық додадағы ең тұрақты нәтижелерінің бірі.
Бұдан бөлек, Қазақстан әйелдер құрамасы регби-7 спортынан 2010 жылы Азия ойындарындағы алғашқы әйелдер турнирінде чемпион атанды. Ал ерлер баскетбол құрамасы 2002 жылғы Пусан ойындарында қола жүлде алған.
Ханчжоудағы нәтиже — жаңа кезеңнің нүктесі
Қазақстанның Азиададағы соңғы екі нәтижесіне назар аударсақ, белгілі бір өзгерісті аңғаруға болады.
2014 жылғы Инчхон: 28 алтын, 23 күміс, 33 қола — 84 медаль, 4-орын.
2018 жылғы Джакарта–Палембанг: 15 алтын, 18 күміс, 43 қола — 76 медаль, 9-орын.
2023 жылғы Ханчжоу: 10 алтын, 22 күміс, 48 қола — 80 медаль, 11-орын.
Бұл үш нәтиже Қазақстан спорты үшін маңызды бір сұрақты алға шығарады: медаль санын сақтап қана қою жеткілікті ме, әлде алтын жүлделердің үлесін қайта арттыру қажет пе?
Статистика екінші мәселенің өзектілігін көрсетеді. Соңғы Азиадада Қазақстан 80 медаль алғанымен, оның 48-і қола болды. Яғни жалпы жүлде саны бойынша команда бұрынғы көрсеткіштерге жақын болғанымен, алтын медальдар саны 1994-2014 жылдардағы деңгейден едәуір төмендеді.
Бұл ретте спорттық ату, жеңіл атлетика, ескек есу, күрес, бокс, дзюдо сияқты дәстүрлі медаль әкелетін спорт түрлерінің нәтижесі ерекше маңызға ие болмақ.
Жапонияға қайта оралған Қазақстан
Енді Қазақстан құрамасы үшін жаңа тарау басталғалы тұр. 1994 жылы Хиросимада басталған Азия ойындарындағы тарихымыз 2026 жылы тағы да Жапонияда жалғасады.
XX жазғы Азия ойындары 19 қыркүйек пен 4 қазан аралығында Аити префектурасы мен Нагоя қаласында өтеді. Жарыс бағдарламасында 43 спорт түрі бойынша 71 дисциплина бар және 469 медаль жиынтығы сарапқа салынады.
Қазақстанның соңғы ресми өтінімінде 559 спортшы бар. Демек, ел намысын қорғайтын спортшылардың алдында тек медаль санын арттыру емес, соңғы Азиадаларда төмендеген командалық позицияны жақсарту міндеті де тұр.
Бірақ бұл жолғы додаға баға беруді жарыс нәтижесі шыққаннан кейін ғана жасауға болады. Қазір статистика бізге өткен жолды көрсетеді: Қазақстан сегіз Азиадада 637 медаль жеңіп алды, төрт рет командалық есепте төртінші орынға көтерілді, 2014 жылы 28 алтынмен рекорд орнатты, ал су добынан алты мәрте чемпион атанды.
Ендігі сұрақ — Хиросимада басталған тарихтың Нагояда қандай жаңа беттері жазылатынында.
Түгелбай БИСЕН
Парақшамызға жазылыңыз
