Қазақстандықтар ел егемендігіне төнетін қауіптерді қалай бағалайды? Жаңа Конституция қоғамның саяси сұранысына қаншалықты жауап береді? Саяси реформалардың нәтижесін азаматтар қалай сезінуі керек? Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қазақстан халқына Жолдауынан кейін Minber.kz осы мәселелер төңірегінде әлеуметтанушы, PaperLab зерттеу орталығының жетекшісі Серік Бейсембаев пен саясаттанушы, «Альтернатива» өзекті зерттеулер орталығының директоры Андрей Чеботарёвтің пікірін білді. Бейсембаев қоғамдық пікірді зерттеу нәтижелеріне сүйеніп, сыртқы қауіптер мен ішкі саяси өзгерістерге қатысты азаматтардың көзқарасын түсіндірді. Ал Чеботарёв конституциялық реформаларға қатысу тәжірибесін баяндап, қабылданған және жүзеге аспай қалған ұсыныстарына тоқталды.
2026 жылғы 28 қазанда Президент Қасым-Жомарт Тоқаев «Жаңа тарихи кезеңдегі Қазақстанның өзекті міндеттері» атты Қазақстан халқына Жолдауын жариялады. Мемлекет басшысы тәуелсіздіктің 35 жылдығы қарсаңында ел егемендігін нығайту, мемлекеттік басқаруды жетілдіру және саяси институттардың тиімділігін арттыру міндеттерін көтерді.
«Ашығын айтсақ, бүгінде тәуелсіздігіміз бен егемендігімізді қорғауға қатысты барлық мәселе әлі толықтай шешімін тапқан жоқ», – деді Президент.
Мемлекет басшысы 2026 жылғы наурызда қабылданған жаңа Конституция елдің саяси жүйесін жаңғыртуға және жаңа билік институттарының қалыптасуына серпін бергенін де атап өтті.
Қазақстанда 15 наурызда өткен республикалық референдум нәтижесінде жаңа Конституция қабылданып, 1 шілдеден бастап күшіне енді. Екі палаталы Парламенттің орнына 145 депутаттан тұратын бір палаталы Құрылтай құрылды. 23 тамызда жаңа заң шығарушы органның алғашқы сайлауы өтті.
Конституциялық өзгерістер билік жүйесінің құрылымын жаңартты. Алайда қоғамдық пікірді зерттеушілер мен саяси реформаларға қатысқан мамандар жаңа институттардың азаматтар мүддесін қаншалықты қорғайтынына, саяси бәсекені қалай өзгертетініне және жергілікті деңгейдегі шешім қабылдау мүмкіндігіне назар аударып отыр.
Сыртқы қауіптен бұрын қымбатшылық пен құқықтық қорғалу мәселесі алаңдатады
PaperLab зерттеу орталығының жетекшісі Серік Бейсембаевтың айтуынша, қазақстандықтардың көпшілігі елге сырттан тікелей қауіп төніп тұрғанын сезінбейді. Қоғамдық пікірде Қазақстанның халықаралық қатынастардағы ұстанымы мен күнделікті өмірдегі әлеуметтік-экономикалық мәселелерге берілетін басымдықтың айырмашылығы байқалады.
«Біздің зерттеуімізге сүйенсек, қазақстандықтардың көпшілігі елге сырттан тікелей қауіп төніп тұр деп есептемейді. Қоғамда Қазақстан барлық мемлекетпен тең қарым-қатынас орнатып отыр, ешбір елді өзіне жау санамайды және қандай да бір мемлекетпен ашық қақтығыс жағдайында емес деген түсінік бар. Сондықтан азаматтар сыртқы қауіп-қатерден гөрі ішкі мәселелерге көбірек алаңдайды. Әсіресе қымбатшылық пен азаматтардың құқықтық қорғалуы сияқты мәселелер әлдеқайда өзекті», – дейді әлеуметтанушы.
Сонымен бірге зерттеу барысында Қазақстанның егемендігіне ықтимал қауіп төндіруі мүмкін мемлекеттер туралы сұрақ қойылған. Фокус-топтық талқылауларда Ресей мен Қытай аталған. Алайда зерттеуге қатысушылардың аталған мемлекеттерге қатысты алаңдаушылығының сипаты әртүрлі.
Серік Бейсембаев Ресейге қатысты қауіп көбіне әскери-саяси тұрғыдан қарастырылатынын айтады.
«Ресейге қатысты алаңдаушылық көбіне әскери-саяси сипатта. Атап айтқанда, Қазақстанның солтүстік аумақтарына қауіп төнуі мүмкін деген пікір қоғамда бар. Ресейдің Украинаға басып кіруінен кейін Қазақстанның аумақтық тұтастығына қатысты осындай ықтимал қатер жөніндегі алаңдаушылық күшейді. Ресейдің империялық амбицияларын ескергенде, Қазақстанға да әскери-саяси қауіп төнуі мүмкін деген көзқарасты ұстанатын азаматтар бар», – деді зерттеуші.
Ал Қытайға қатысты қауіп туралы пікірлер көбіне экономикалық байланыстардың сипатына қатысты айтылған. Әсіресе инвестиция, несие және Қазақстанның шетелдік капиталға тәуелділігі мәселелері талқыланған.
«Ал Қытайға қатысты алаңдаушылық негізінен экономикалық сипатта. Зерттеуге қатысушылар Қытайдан тартылатын инвестициялар мен алынатын қарыздар Қазақстанды осы мемлекетке экономикалық тұрғыдан тәуелді етіп қоюы мүмкін деп қауіптенеді», – дейді Бейсембаев.
Әлеуметтанушының айтуынша, екі елге қатысты қоғамдық алаңдаушылықтың негізгі айырмашылығы осында. Ресейге байланысты аумақтық тұтастық пен әскери-саяси қауіпсіздік, Қытайға қатысты экономикалық дербестік мәселелері көбірек қозғалады.
Алайда сарапшы айтып отырған қауіптер Қазақстанға нақты әскери шабуыл жасалады немесе елдің экономикалық егемендігі міндетті түрде әлсірейді деген болжамды білдірмейді. Әңгіме зерттеу барысында азаматтар білдірген алаңдаушылықтар туралы болып отыр.
PaperLab зерттеуі қазақстандықтардың 66 пайызы көпвекторлы саясатты қолдайтынын көрсетті
Серік Бейсембаевтың пікірлерін PaperLab зерттеу орталығының 2026 жылы жарияланған «Серіктестер мен басымдықтар: қазақстандықтар сыртқы саясаттан не күтеді» атты зерттеуінің нәтижелері толықтыра түседі.
Зерттеу 2025 жылғы шілде–қараша аралығында жүргізілген. Оның аясында телефон арқылы 1000 респонденттен сауалнама алынып, 94 сарапшының пікірі жиналған. Сонымен қатар қазақ және орыс тілдерінде қала мен ауыл тұрғындарының қатысуымен төрт онлайн фокус-топ ұйымдастырылған.
Телефон сауалнамасы Қазақстанның 18 жастан асқан тұрғындарын жынысы, жасы, өңірі мен тілі бойынша репрезентатив түрде қамтуға бағытталған. Іріктеу қателігі 95 пайыздық сенімділік деңгейінде ±3,1 пайыздан аспайды.
Зерттеу нәтижесінде сауалнамаға қатысушылардың 66 пайызы Қазақстанның Ресей, Қытай және Батыс арасындағы тепе-теңдікті сақтауға бағытталған көпвекторлы сыртқы саясатын қолдаған.
Алайда зерттеушілердің түсіндіруінше, көпвекторлы саясатты қолдау әрдайым оның тиімділігіне толық сенім білдіруді көрсетпейді. Респонденттердің бір бөлігі Қазақстанның ірі державалардың ортасында орналасуын, экономикалық байланыстарын және қауіпсіздік саласындағы мүмкіндіктерін ескеріп, осындай саясатты қажетті амал ретінде қабылдайды.
Зерттеуде сыртқы саясаттың қоғам үшін мәні де қарастырылған. Нәтижелерге сәйкес, азаматтар халықаралық қатынастарды елдің ішкі дамуына, экономикалық тұрақтылығына және тұрғындардың тұрмыс жағдайына әсер ететін сала ретінде бағалайды.
Жаппай сауалнамада сыртқы саясатқа қатысты алаңдаушылықтардың ішінде экономикалық тәуекелдер алдыңғы орынға шыққан. Одан кейін әскери агрессия мен саяси қысым қаупі аталған.
Аталған нәтижелер Бейсембаевтың қымбатшылық пен әлеуметтік-экономикалық мәселелер жөніндегі пікіріне қосымша контекст береді. Дегенмен зерттеу көрсеткіштері сыртқы қауіптерге қатысты пікірлердің таралуын өлшейді, ал қауіптің шын мәнінде қаншалықты жоғары екенін анықтау зерттеудің мақсатына кірмеген.
Ресейге көзқарас бес жылда қалай өзгерді?
PaperLab деректері Ресейге қатысты қоғамдық пікірдің біркелкі қалыптаспағанын көрсетеді.
Сауалнамаға қатысушылардың 39,4 пайызы сыртқы қауіп туындаған жағдайда Ресейді Қазақстанның негізгі одақтасы ретінде атаған.
Сонымен бірге респонденттердің 52,8 пайызы Ресейге оң көзқараста болса, 34,5 пайызы теріс көзқарас білдірген.
Зерттеу авторлары Ресейге қатысты қоғамдық пікірдің кейінгі бес жылдағы өзгерісіне де назар аударған. 2020 жылы Ресейді оң бағалағандардың үлесі 81 пайыз болса, 2025 жылы шамамен 53 пайызға дейін төмендеген.
Яғни Қазақстанның Ресеймен экономикалық, саяси және тарихи байланыстары сақталғанымен, аталған мемлекетке қатысты қоғамдық қабылдау өзгерген.
Зерттеу авторлары Ресейдің бір мезгілде стратегиялық серіктес әрі ықтимал қауіп көзі ретінде қабылданатынын атап өтеді. Фокус-топтарда әскери-саяси ықпал, аумақтық тұтастық және мемлекетаралық қатынастардың теңдігі жөніндегі алаңдаушылықтар айтылған.
Дегенмен Ресейге оң көзқарастағы респонденттердің үлесін оның барлық сыртқы саяси әрекетін қолдау ретінде түсіндіруге болмайды. Сол сияқты Ресейге қатысты теріс көзқарас білдіргендердің бәрі Қазақстанға әскери қауіп төніп тұр деп есептейді деген қорытынды жасауға да негіз жеткіліксіз. Сауалнамадағы мемлекетке берілген жалпы баға мен фокус-топтағы қауіп туралы пікірлер екі бөлек көрсеткіш саналады.
Қытайға оң көзқарас артқанымен, экономикалық тәуелділікке қатысты алаңдаушылық бар
Ресейге қатысты қоғамдық пікірдегі өзгеріспен салыстырғанда, Қытайға берілген оң баға айтарлықтай өскен.
PaperLab мәліметінше, 2020 жылы Қытайға оң көзқарас білдіргендердің үлесі 48 пайыз болса, 2025 жылы 67,8 пайызға жеткен.
Зерттеушілер Қытайға қатысты оң көзқарастың өсуін инвестициялар, сауда айналымы, жұмыс орындары, визасыз қатынас және экономикалық ынтымақтастық мүмкіндіктерімен байланыстырады.
Сонымен бірге фокус-топтық талқылауларда Қытай алдындағы қарыздық тәуелділік, жер мен табиғи ресурстарға қатысты экономикалық ықпал және елдің шикізаттық тәуелділігінің күшеюі жөнінде алаңдаушылық білдірілген.
Аталған пікірлер Қытаймен экономикалық қатынастарға сақтықпен қараудың себептерін түсіндіруге мүмкіндік береді. Алайда фокус-топ қатысушыларының пайымдары Қазақстанның Қытай алдындағы нақты қарыз көлемін немесе оның экономикалық ықпалының дәрежесін дәлелдемейді.
Зерттеу нәтижелері қазақстандықтардың халықаралық серіктестерге қатысты көзқарасы бірнеше фактордың ықпалымен қалыптасатынын көрсетеді. Экономикалық мүмкіндік пен егемендікке қатысты алаңдаушылық бір адамның ұстанымында қатар кездесуі мүмкін.
«Конституциялық реформаларға қоғам тарапынан айқын сұраныс болған жоқ»
Қазақстанның сыртқы саясаты мен егемендігіне қатысты қоғамдық пікірді түсіндірген Серік Бейсембаев конституциялық реформалардың қоғамдық сұранысқа сәйкестігіне де тоқталды.
2026 жылғы реформалар нәтижесінде еліміздің саяси жүйесі өзгеріп, жаңа Конституция қабылданды. Бір палаталы Құрылтай құрылып, мемлекеттік институттардың өкілеттіктері қайта қаралды.
Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Жолдауында өзгерістерді елдің жаңа тарихи кезеңге аяқ басуымен байланыстырды.
Ал Бейсембаев конституциялық реформалардың бастамасы жоғары билік тарапынан көтерілгенін айтады.
«Менің ойымша, жаңа Конституцияны қабылдау және бір палаталы Парламентке көшу бастамасы Ақорданың өзінен шықты. Яғни қоғам тарапынан дәл осындай институционалдық өзгерістерге айқын сұраныс болған жоқ. Сондықтан мұны биліктің өз бастамасымен жүзеге асқан реформа деп бағалаймын», – деді әлеуметтанушы.
Оның пікірінше, конституциялық өзгерістердің мәні мен қажеттілігі азаматтарға жеткілікті дәрежеде түсіндірілгені жөнінде сұрақтар бар.
«Бұл өзгерістерді азаматтар толық түсініп, саналы түрде қолдады деп айту қиын. Көптеген адам үшін реформаның мәні түсініксіз күйінде қалды», – дейді зерттеуші.
Бейсембаев қоғамда саяси реформаларға қатысты әртүрлі көзқарас қалыптасқанын айтады.
«Қоғамда реформаға қатысты әртүрлі пікір қалыптасты. Кейбір азаматтар оны Президенттің билікте болу мерзімін ұзартуға бағытталған өзгеріс деп қабылдады. Енді біреулер көзбояушылық сипаттағы реформа деп бағалады. Ал үшінші топ үшін оның мақсаты мен қажеттілігі түсініксіз болды», – деді ол.
Аталған пікірлер әлеуметтанушының саяси өзгерістерді бағалауын білдіреді. Реформаны Президенттің өкілеттік мерзімімен байланыстыратын түсінік те зерттеуші сипаттаған қоғамдық көзқарастардың бірі ретінде беріліп отыр.
Сонымен қатар Бейсембаев реформалардың бастамашысы мен азаматтардың нақты саяси сұранысы арасында алшақтық бар деп есептейді.
«Осы тұрғыдан алғанда, конституциялық реформалар мен қоғамның нақты саяси сұранысы арасында алшақтық бар деп есептеймін», – дейді әлеуметтанушы.
Қазақстан қоғамында қандай саяси сұраныс бар?
PaperLab зерттеу орталығының бұған дейінгі жұмыстары қазақстандықтардың саяси ұстанымдарының әркелкі екенін көрсеткен.
2024 жылы жарияланған «Аңғарылмайтын алуандық: Қазақстандағы саяси құндылықтар ландшафтысы» атты зерттеуде Серік Бейсембаев әріптестерімен бірге азаматтардың саяси және идеологиялық көзқарастарын талдаған.
Зерттеушілер сандық және сапалық деректер негізінде алты құндылықтық топты анықтаған. Олардың пайымынша, Қазақстан қоғамында демократия, адам құқықтары, мемлекеттің экономикадағы рөлі, экономикалық еркіндік, ұлттық құндылықтар және саяси билікке қатысты әртүрлі ұстанымдар бар.
Азаматтардың саяси көзқарастарының әркелкі болуы қоғамда бір ғана саяси бағдарға сұраныс бар деген түсінікті қайта қарауға негіз береді.
2025 жылы жарияланған «Демократия сынағы: қазақстандықтардың саяси таңдауына жүргізілген квазиэксперимент» атты зерттеуде осы бағыттағы жұмыс жалғасын тапқан.
Зерттеушілер парламенттік сайлауды модельдеу арқылы әртүрлі саяси және құндылықтық ұстанымы бар азаматтардың ықтимал таңдауын қарастырған. Зерттеу нәтижелері саяси бәсекеге жағдай жасалған кезде қоғамдағы мүдделер мен көзқарастарды білдіретін жаңа саяси күштердің қалыптасу мүмкіндігін талқылауға негіз болған.
Алайда екі зерттеу де 2026 жылғы конституциялық референдумға қатысқан азаматтардың нақты дауыс беру себептерін зерттемеген.
Сондықтан аталған еңбектер Қазақстандағы саяси ұстанымдардың алуандығын түсіндіруге көмектескенімен, референдумды қолдаған немесе қолдамаған азаматтардың уәждерін тікелей сипаттай алмайды.
Саяси реформаның нәтижесін азамат қалай бағалауы керек?
Серік Бейсембаев конституциялық реформалардың нәтижесін бағалауда нақты қоғамдық көрсеткіштерге сүйенуді ұсынады.
Оның айтуынша, азаматтар саяси жүйедегі өзгерістерді мемлекеттік институттардың атауы немесе құрылымы арқылы ғана бағаламайды. Қоғам үшін саяси құқықтарды пайдалану мүмкіндігі, саяси бәсеке және мемлекеттік шешімдерге ықпал ету жолдары маңызды.
«Қоғам саяси реформалардың нәтижесін нақты өзгерістер арқылы бағалайды. Мәселен, қарапайым азаматтың өз пікірін билікке еркін жеткізе алуы, елде саяси плюрализмнің қалыптасуы, әртүрлі саяси көзқарастардың ашық көрініс табуы және сайлаудың әділ әрі ашық өтуі – реформаның шынайы нәтижесін көрсететін негізгі индикаторлар», – деді әлеуметтанушы.
Бейсембаевтың пайымынша, реформалардың азаматтардың қоғамдық-саяси өміріне қандай ықпал еткенін алдағы тәжірибе айқындайды.
«Меніңше, қоғам үшін саяси жүйенің өзгергенін дәлелдейтін көрсеткіштер осылар болуы керек. Ал қазіргі өзгерістер әзірге көбіне косметикалық сипатта болып көрінеді. Сондықтан олардың азаматтардың саяси құқықтары мен қоғамдық өміріне нақты қандай өзгеріс әкелетінін алдағы тәжірибе көрсетеді», – деді ол.
Саяси өзгерістердің нәтижесін бағалауда сайлау жүйесінің құрылымы да маңызды орын алады.
2026 жылғы 23 тамызда өткен Құрылтай сайлауына жеті саяси партия қатысып, бес партия депутаттық мандат алды. Орталық сайлау комиссиясының ресми қорытындысы бойынша, 145 орынның 110-ы «Әділет» партиясына, 10-ы «Ауыл» партиясына, 9-ы Respublica партиясына, ал «Ақ жол» мен Жалпыұлттық социал-демократиялық партияға сегіз мандаттан берілді.
Ресми нәтижелер Құрылтайдағы партиялардың өкілдік үлесін көрсетеді. Ал саяси бәсекенің сапасы мен сайлаушылар мүддесінің қаншалықты ескерілгенін бағалау үшін өзге де көрсеткіштерді қарастыру қажет. Олардың қатарында кандидаттарды таңдау тәртібі, сайлау үдерісінің ашықтығы, депутаттардың есеп беруі және әртүрлі қоғамдық топтардың саяси өкілдігі бар.
Андрей Чеботарёв конституциялық реформаға қандай ұсыныстар енгізді?
Саяси реформаларды заңнамалық өзгерістер тұрғысынан бағалаған «Альтернатива» өзекті зерттеулер орталығының директоры Андрей Чеботарёв бірқатар бастамаларының қабылданғанын, ал кейбір ұсыныстарының кейінге қалғанын айтты.
Саясаттанушының мәліметінше, ол 2025 жылғы 8 қазаннан 2026 жылғы 19 қаңтарға дейін Парламенттік реформа жөніндегі жұмыс тобына қатысқан. Осы кезеңде Конституцияның 11 ережесіне өзгерістер мен толықтырулар енгізуді ұсынып, кейін бастамаларын Конституциялық реформа жөніндегі комиссияға жолдаған.
«Мен көтерген ұсыныстардың кемінде екеуі жаңа Конституцияда көрініс тапты. Әрине, бұл мәселелерді басқа әріптестерім де ұсынды. Мен сол бастамаларды көтерген мамандардың бірі болдым», – деді саясаттанушы.
Чеботарёвтің айтуынша, оның қатысуымен көтерілген бастамалардың бірі Президенттің Құрылтайды таратуына негіз болатын жағдайларды нақты белгілеуге бағытталған. Екіншісі ғылым мен мәдениетті заңнамалық реттеу салаларының қатарына енгізуге қатысты.
Алайда конституциялық реформа барысында қаралған барлық ұсыныс қабылданбаған. Соның бірі – ашық партиялық тізімдерді енгізу мәселесі.
«Ашық партиялық тізімдерді енгізу туралы ұсынысым қабылданбады»
Чеботарёв сайлау жүйесін жетілдіру үшін партиялық тізімдерге қатысты өзгерістер енгізуді ұсынған.
Қазіргі Құрылтай сайлауы пропорционалды жүйе бойынша өтеді. Сайлаушылар партияға дауыс береді, ал кандидаттардың тізімдегі орналасу тәртібін партияның өзі айқындайды.
Ашық партиялық тізімдер жүйесінде сайлаушы белгілі бір партияны қолдаумен қатар, сол партия ұсынған нақты кандидатқа да басымдық бере алады. Мұндай тетік депутаттардың сайлаушылармен жеке байланысын күшейтуге мүмкіндік беруі мүмкін.
Алайда Чеботарёвтің ұсынысы қабылданбаған.
«Ашық партиялық тізімдерді енгізу туралы ұсынысым қабылданбады. Бірақ бұл Конституциядан гөрі сайлау заңнамасына қатысты мәселе. Конституциялық реформа өте қысқа мерзімде жүргізілді. Сол кезде сайлау заңнамасына қатысты ұсыныстарды қарауға мүмкіндік болмады. Мен Мәжіліс жанындағы Қоғамдық палатаның жұмысына да қатыстым. Алайда бәрі өте жедел өтті. Алдағы уақытта осы түзетуді сайлау туралы Конституциялық заңға қайта енгізуді ұсынамын», – деді Андрей Чеботарёв.
Саясаттанушының пікірінше, реформаның қысқа мерзімде жүргізілуі кейбір бастамаларды толық талқылауға кедергі келтірген.
Сонымен қатар ол 2022 жылғы саяси реформалар кезінде мажоритарлық сайлау жүйесін қайтару жөніндегі ұсыныстарды қолдағанын айтты.
Кейінгі конституциялық өзгерістер нәтижесінде Құрылтай сайлауы партиялық тізімдер негізіндегі пропорционалды жүйеге көшкен. Ал мәслихаттардың белгілі бір деңгейіндегі сайлауларда мажоритарлық жүйе сақталған.
Пропорционалды жүйеде депутаттық мандаттар партиялар жинаған дауыс үлесіне сәйкес бөлінеді. Мажоритарлық жүйеде сайлаушылар нақты округтегі кандидаттар арасынан таңдау жасайды.
Чеботарёв ашық партиялық тізімдерді енгізу арқылы пропорционалды сайлау жағдайында да азаматтардың нақты кандидаттарға ықпал ету мүмкіндігін кеңейтуді көздейді.
Партия тіркеуге қажетті адам саны 20 мыңнан 5 мыңға қысқарды
Андрей Чеботарёв бұған дейінгі саяси реформалар кезінде партияларды тіркеу талаптарын жеңілдетуге қатысты ұсыныстар енгізгенін айтты.
Оның сөзінше, бастапқыда саяси партияны тіркеуге қажетті мүшелер санын 20 мыңнан 3 мыңға дейін қысқартуды ұсынған. Алайда талқылаулар нәтижесінде 5 мың адамдық шек бекітілген.
«Мен партияны тіркеуге қажетті мүше санын 20 мыңнан 3 мыңға дейін қысқартуды ұсындым. Нәтижесінде 5 мың адам деген ымыралы шешім қабылданды. Мен бұл шешіммен келісемін. Сонымен қатар жаңадан құрылған партияларға өңірлік филиалдарын тіркеу үшін берілетін мерзімді алты айдан бір жылға дейін ұзартуды ұсындым. Өйткені алты айда барлық өңірде филиал ашу оңай емес. Бұл ұсынысым да қабылданды», – деді саясаттанушы.
2022 жылғы 5 қарашада қол қойылған заңнамалық өзгерістерге сәйкес, саяси партияны тіркеу үшін қажетті мүшелер саны 20 мыңнан 5 мыңға дейін қысқартылды.
Өңірлік филиалдардағы мүшелердің ең төменгі саны 600-ден 200 адамға, партия құруға бастамашылық ететін азаматтар саны 1000-нан 700 адамға азайтылды. Ал құрылтай съезін өткізу мерзімі екі айдан үш айға, жаңадан құрылатын партиялардың филиалдарын қалыптастыру мерзімі алты айдан бір жылға ұзартылды.
Қабылданған түзетулер саяси партияларды тіркеудегі сандық және ұйымдастырушылық талаптарды жеңілдеткен.
Дегенмен тіркеу рәсімінің оңайлауы мен саяси бәсекенің күшеюі өзара байланысты болғанымен, жеке бағаланатын мәселелер. Тіркелген партиялардың саны саяси жүйедегі бәсекенің барлық ерекшелігін көрсетпейді.
Ауыл әкімі болу үшін міндетті түрде жоғары білім қажет пе?
Чеботарёв бұған дейін ауылдық елді мекендер мен аудандық маңызы бар қалалар әкімдігіне кандидаттарға қойылатын білім талаптарын жеңілдету мәселесін де көтерген.
Саясаттанушының айтуынша, бастапқыда мұндай лауазымдарға кандидаттардың жоғары білімі болуы міндетті талап ретінде қарастырылған.
«Бастапқыда мұндай әкімдікке үміткерлердің міндетті түрде жоғары білімі болуы талап етілді. Біз әріптестерімізбен бірге техникалық және кәсіптік білімі бар азаматтарға да сайлауға қатысу мүмкіндігін беруді ұсындық. Бұл бастамамыз қолдау тапты. Қазір кандидаттарға жоғары біліммен қатар техникалық және кәсіптік білімге қатысты талаптар да қарастырылған», – деді ол.
Қазіргі біліктілік талаптарында жоғары немесе жоғары оқу орнынан кейінгі біліммен бірге орта білімнен кейінгі, техникалық және кәсіптік білім де қарастырылған. Сонымен қатар тиісті лауазымға байланысты еңбек өтіліне және өзге де біліктілік талаптарына сәйкестік қажет.
Чеботарёв аталған өзгерісті ауылдағы жергілікті басқару қызметіне қатысуға мүмкіндік беретін азаматтар аясын кеңейту тұрғысынан бағалайды.
«Жергілікті өзін-өзі басқару туралы жеке заң қабылданған жоқ»
Андрей Чеботарёв жүзеге аспай қалған бастамалардың ішінен жергілікті өзін-өзі басқару жүйесін реформалау мәселесіне айрықша назар аударды.
Саясаттанушының айтуынша, ол 2019 жылдан бері Ұлттық қоғамдық сенім кеңесі, Ұлттық құрылтай және басқа да консультативтік-кеңесші органдардың жұмысына қатысып, мемлекеттік басқару мен сайлау жүйесін жетілдіру жөнінде ұсыныстар көтерген.
Олардың бір бөлігі заңнамалық өзгерістерге енгенімен, жергілікті өзін-өзі басқару жүйесінің дербестігін қамтамасыз ету мәселесі әлі толық шешілмеген.
Чеботарёв 2025 жылға дейінгі жергілікті өзін-өзі басқаруды дамыту тұжырымдамасын әзірлеуге қатысқанын айтты. Аталған құжаттың қолданылу кезеңі аяқталғандықтан, оның пікірінше, енді жаңа тұжырымдама қабылдау қажет.
«Біз жергілікті өзін-өзі басқару туралы жеке заң жобасын әзірлеуге де қатыстық. Қазір елімізде жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару туралы ортақ заң бар. Бірақ жергілікті өзін-өзі басқаруды дербес реттейтін жеке заң қабылданған жоқ. Үкімет те, Парламент депутаттары да мұндай заң жобасының бірнеше нұсқасын әзірледі. Өкінішке қарай, олардың ешқайсысы қабылданбады», – деді саясаттанушы.
Қазақстанда жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару мәселелері 2001 жылғы 23 қаңтарда қабылданған ортақ заңмен реттеледі. Кейін оған бірнеше рет өзгерістер енгізілген. Соның ішінде 2026 жылғы 14 шілдеде мемлекеттік басқару және жергілікті өзін-өзі басқару мәселелері бойынша заңнамалық түзетулер қабылданған.
Алайда Чеботарёв көтеріп отырған мәселе жеке заң қабылдау арқылы жергілікті өзін-өзі басқарудың өкілеттіктері мен институционалдық дербестігін нақтылау қажеттілігіне қатысты.
Оның мәліметінше, Үкімет жергілікті өзін-өзі басқару туралы әзірлеген заң жобасын сын-пікірлерден кейін кері қайтарып алған. Ал депутаттар дайындаған түзетулерді қарауға конституциялық реформалардан кейін уақыт жетпеген.
Саясаттанушы қабылданбай қалған екі бастаманы атап өтті.
Біріншісі республикалық және облыстық маңызы бар қалаларда аумақтық қоғамдық өзін-өзі басқару тетіктерін енгізуге бағытталған.
Екіншісі ауылдық елді мекендер мен аудандық маңызы бар қалаларда тұрғындар жиналыстары түріндегі өкілді органдар құруды көздеген.
Чеботарёвтің пікірінше, мұндай тетіктер жергілікті тұрғындардың өз елді мекеніне қатысты шешімдерге қатысу мүмкіндігін кеңейтер еді.
Мәселен, жергілікті өзін-өзі басқару органдарының өкілеттіктері заңмен нақты бекітілсе, тұрғындар өз аумағына қатысты мәселелерді көтеру, жергілікті қажеттіліктерді талқылау және басқару органдарының жұмысын бақылау үдерісіне белсендірек қатыса алар еді.
Дегенмен мұндай өкілді органдардың нақты құқықтары мен шешім қабылдау мүмкіндіктері тиісті заңнамалық реттеуге байланысты болады.
«Жергілікті өзін-өзі басқару мемлекеттік басқарудың қызметтерін қайталамауы керек»
Андрей Чеботарёв жергілікті өзін-өзі басқарудың тиімділігі үшін мемлекеттік органдар мен жергілікті қауымдастықтардың өкілеттіктерін нақты ажырату қажет деп есептейді.
Оның айтуынша, жергілікті деңгейдегі мәселелерді шешуге арналған органдардың қызметі мемлекеттік әкімшілік құрылымдардың жұмысын қайталамауы тиіс.
«Қазір мен Құрылтай жанындағы Қоғамдық палатаның мүшесімін. Палатаның алғашқы отырысы өтіп, жұмыс жоспары бекітілгеннен кейін осы мәселелерді қайта көтеремін. Бұрын ұсынылған түзетулерге оралу қажет. Бірақ одан да маңыздысы – жергілікті өзін-өзі басқару туралы жеке заң әзірлеп, қабылдау. Жергілікті өзін-өзі басқару мемлекеттік басқарудың қызметтерін қайталамауы керек. Олардың өкілеттіктерін нақты ажыратып, жергілікті өзін-өзі басқарудың дербестігін қамтамасыз ету қажет», – деді саясаттанушы.
Чеботарёв Құрылтай депутаттары мен Қазақстан Халық кеңесі мүшелерінің азаматтармен байланыс орнату тетіктерін де зерттегенін жеткізді.
Оның мәліметінше, ғылыми конференцияда жасаған баяндамасында депутаттардың үкіметтік емес ұйымдармен, азаматтық қоғам институттарымен және мүдделі азаматтармен өзара іс-қимыл жасау жолдарын қарастырған.
Алдағы уақытта саясаттанушы ашық партиялық тізімдерді енгізу және жергілікті өзін-өзі басқаруды жеке заңмен реттеу жөніндегі ұсыныстарын қайта көтеруді жоспарлап отыр.
«Мен “Тамшы тас теседі” деген қағиданы ұстанамын. Қажетті бастаманы табандылықпен ұсынып, оның маңызын дәлелдей алсаң, белгілі бір нәтижеге қол жеткізуге болады», – деп түйіндеді Андрей Чеботарёв.
Егемендік пен саяси реформаларды байланыстыратын ортақ мәселе
Серік Бейсембаев пен Андрей Чеботарёвтің пікірлері саяси өзгерістерді бағалаудың екі бағытын көрсетеді.
Бейсембаев қоғамдық пікірді зерттеу нәтижелеріне сүйеніп, азаматтардың ел қауіпсіздігі, экономикалық тұрақтылық және саяси құқықтарға қатысты сұранысын алға тартады. Оның пайымынша, жаңа Конституцияның қоғамдық өмірге ықпалын бағалау үшін азаматтардың өз пікірін еркін жеткізуі, саяси плюрализм мен сайлау бәсекесінің дамуы маңызды.
Чеботарёв болса, саяси өзгерістердің заңнамалық және институционалдық нәтижелеріне назар аударады. Ол партияларды тіркеу талаптарының жеңілдетілгенін, бірқатар конституциялық ұсыныстың қабылданғанын атап өтіп, ашық партиялық тізімдер мен жергілікті өзін-өзі басқаруды дербес реттеу мәселелері шешімін күтіп отырғанын айтады.
Екі сарапшының бағалауында айырмашылық бар. Бейсембаев реформалардың қоғамдық сұранысқа қаншалықты сәйкес келгеніне күмән келтірсе, Чеботарёв қабылданған өзгерістермен қатар, реформалау үдерісінде жүзеге аспаған бастамаларды нақтылайды.
Олардың пікірлерін біріктіретін мәселе – азаматтардың мемлекеттік шешімдерге ықпал ету мүмкіндігі.
PaperLab зерттеулері қазақстандықтардың халықаралық саясаттағы қауіптерді экономикалық және әскери-саяси тәуекелдер тұрғысынан қабылдайтынын көрсетеді. Ал саяси реформалар жөніндегі сарапшылық пікірлер ел ішіндегі басқару сапасы, сайлау жүйесі мен жергілікті өзін-өзі басқарудың дербестігіне қатысты сұрақтарды алға шығарады.
Президент Жолдауында тәуелсіздік пен егемендікті қорғауға қатысты шешімін күткен міндеттер бар екенін атап өтті. Жаңа Конституция күшіне еніп, мемлекеттік институттардың құрылымы өзгергенімен, олардың азаматтар мүддесін қорғаудағы нәтижесі алдағы қоғамдық-саяси тәжірибе арқылы айқындала түседі.
Қазақстанның жаңа саяси кезеңінде негізгі сұрақтардың бірі – қабылданған реформалар азаматтарға өз өкілдерін таңдауға, билікке пікірін жеткізуге және жергілікті мәселелерді шешуге қаншалықты мүмкіндік беретіні.
Реформалардың қоғамдық маңызын бағалау үшін саяси институттардың құрылымымен қатар, олардың нақты жұмысын, азаматтардың құқығын пайдалану жағдайын және мемлекеттік шешімдерге қатысу тетіктерін тұрақты зерттеу қажет.
Парақшамызға жазылыңыз
