«Азаттық» радиосының Қазақ қызметі алдағы Құрылтай сайлауын аккредиттелген журналистерсіз өткізу қаупі барын мәлімдеді. Редакциядағы 11 журналистің аккредитация мерзімі аяқталған, ал құжаттарды ұзарту жөніндегі өтініш бойынша жауап сайлаудан кейін ғана берілуі мүмкін.
КазТАГ дерегінше, қазір редакцияда қолданыстағы аккредитация картасы бір операторда ғана бар. Қалған 11 журналистің аккредитация мерзімі 15 шілдеде аяқталған.
«Азаттықтың» Қазақ қызметінің бас редакторы Төреқұл Дооровтың айтуынша, редакция аккредитацияны ұзарту туралы өтініштерді мамыр айының ортасында берген. Алайда Сыртқы істер министрлігі құжаттарды қарау мерзімін тағы екі айға ұзартқан.
Сайлау СІМ жауабынан бұрын өтеді
Президенттің 2026 жылғы 1 шілдедегі жарлығына сәйкес, Құрылтай депутаттарының сайлауы 23 тамызда өтеді. Демек, редакция өтініштерге қыркүйектің ортасында жауап алса, шешім сайлау аяқталғаннан кейін шамамен үш аптадан соң ғана белгілі болады.
Төреқұл Дооров «Азаттықтың» елдегі маңызды саяси оқиғаларды әртүрлі көзқарас тұрғысынан және жан-жақты көрсетуге ұмтылатынын атап өтті.
«Толық әрі сенімді ақпарат адамдарға саналы таңдау жасауға мүмкіндік береді. Бұл – кез келген демократиялық қоғамның негізі», – деді ол.
Аккредитация ережесінде не жазылған?
Сыртқы істер министрлігі жариялаған аккредитация ережесіне сәйкес, шетелдік медианың журналисіне аккредитация оның азаматтығы мен тұрақты тұратын жеріне қарамастан беріледі. Тұрақты аккредитацияның мерзімі бір жылға дейін белгіленуі мүмкін.
Министрлік тұрақты аккредитацияға берілген құжаттарды екі ай ішінде қарап, өтініш иесіне жазбаша жауап беруге тиіс. Аккредитациядан бас тартылған жағдайда оның себебі көрсетілуі керек.
Сонымен бірге ереже бойынша СІМ басшысы немесе оның орынбасары «істі дұрыс қарау үшін маңызды нақты мән-жайларды анықтау қажет болған жағдайда» өтінішті қарау уақытын тағы екі айға дейін ұзарта алады. Бұл жөнінде өтініш беруші үш жұмыс күні ішінде хабардар етілуге тиіс.
Осылайша, өтінішті қараудың негізгі екі айлық мерзіміне қосымша тағы екі ай берілуі мүмкін. Бірақ бұл аралықта бұрынғы аккредитацияның мерзімі өтіп кетсе, журналистің жұмысын жалғастыру мәселесі ашық күйінде қалады.
Қаңтарда 11 журналистің картасы алты айға ұзартылған
«Азаттықтың» 2026 жылғы 14 қаңтардағы материалында СІМ редакциядағы басқа 11 журналистің аккредитациясын алты айға ұзартқаны жазылған. Сол алты айлық мерзім шілденің ортасында аяқталды.
Бұл шешім Астана сотының апелляциялық алқасы «Азаттықтың» тағы жеті журналисіне аккредитация бермеу туралы бірінші сатыдағы сот шешімін өзгеріссіз қалдырған күні шыққан.
Сот процесінде редакция өкілдері журналистердің құжаттарды алдыңғы карталардың мерзімі біткенге дейін екі ай бұрын тапсырғанын айтқан. Олардың пікірінше, СІМ өтінішті қарау уақытын ұзартып, журналистерді аккредитациясыз қалдырған, кейін осы жағдайды аккредитация бермеуге негіз ретінде пайдаланған.
СІМ өкілдері, керісінше, редакция қызметкерлері өтініш қаралып жатқан кезде аккредитациясыз журналистік жұмысын жалғастырып, заң талабын бұзды деген ұстаным білдірген.
2025 жылы 16 журналист аккредитация ала алмаған
2025 жылы СІМ алдымен «Азаттықтың» жеті журналисіне, кейін тағы тоғыз қызметкеріне аккредитация беруден бас тартқан. Осылайша, барлығы 16 журналист жұмысын жалғастыруға ресми рұқсат ала алмаған.
Human Rights Watch дерегінше, аталған журналистер аккредитацияларын ұзарту туралы өтініштерді құжат мерзімі аяқталғанға дейін екі ай бұрын берген. Ұйым СІМ-нің өтінішті қарау мерзімін ұзартуы журналистердің карталарының жарамдылық мерзімі бітуіне және олардың жұмыс істеу мүмкіндігінен айырылуына әкелгенін мәлімдеді.
Ұйым аккредитация берілмеген журналистердің Қазақстан азаматтары екенін де атап өтті. Бірақ қолданыстағы ережеде шетелдік БАҚ журналистерін аккредиттеу талабы олардың азаматтығына қарамастан қолданылатыны көрсетілген.
2025 жылғы 20 тамызда Астана соты жеті журналистке аккредитация бермеу туралы СІМ шешімін заңды деп таныды. 2026 жылғы 14 қаңтарда апелляциялық сот бұл шешімді өзгеріссіз қалдырды.
Мамырдағы медиация мәселені толық шешпеген бе?
Осы жылдың 5 мамырында СІМ мен Азат Еуропа/Азаттық радиосының Қазақстандағы өкілдігі аккредитация дауы бойынша медиациялық келісімге келген еді.
«Азаттық» дерегінше, келісімді Астананың мамандандырылған ауданаралық әкімшілік соты бекіткен. Редакцияның мүддесін Media Qoldau, Құқықтық медиа орталық және Tokayeva&Partners адвокат кеңсесі қорғаған.
Құқықтық медиа орталықтың заңгері Гүлмира Біржанова медиацияны журналистердің басым бөлігінің жұмысына оралуына мүмкіндік беретін компромистік шешім деп бағалаған.
Алайда келісім жасалғаннан кейін екі айдан сәл астам уақыт өткенде редакциядағы 11 журналистің аккредитация мерзімі қайта аяқталып отыр. Медиациялық келісімнің нақты шарттары ашық жарияланбағандықтан, оның қазіргі өтініштерді қарау тәртібіне қалай әсер ететіні белгісіз.
Халықаралық ұйымдар не деді?
Human Rights Watch ұйымы 2025 жылы 16 журналиске аккредитация бермеуді тәуелсіз медиаға қарсы әрекет және Қазақстанның халықаралық міндеттемелеріне қайшы шешім деп бағалады. Ұйым Қазақстанның Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактіге қатысушы екенін және құжатта ақпаратты іздеу, алу және тарату құқығы қорғалатынын еске салды.
Журналистерді қорғау комитеті – CPJ дерегінше, СІМ 16 журналиске олардың өтініші қаралып жатқан кезеңде аккредитациясыз жұмысын жалғастырғанын негіз етіп, жаңа карта бермеген. CPJ Қазақстан билігін журналистердің аккредитациясын қалпына келтіруге және шетелдік БАҚ өкілдеріне қатысты нормаларды қайта қарауға шақырды.
Халықаралық журналистер федерациясы – IFJ бұл шешімді баспасөз еркіндігіне және журналистердің кәсіби қызмет атқару құқығына жасалған қысым деп атады. Ұйым редакция өтініштерді белгіленген мерзімде тапсырғанын, бірақ құжаттарды қараудың ұзартылуы журналистердің аккредитациясыз қалуына әкелгенін жазды.
«Шекарасыз тілшілер» ұйымының 2026 жылғы Дүниежүзілік баспасөз еркіндігі индексінде Қазақстан 180 мемлекеттің арасында 149-орында тұр. 2025 жылы ел 141-орында болған. Бір жыл ішінде Қазақстанның көрсеткіші сегіз орынға төмендеген.
Материал жарияланған сәтте Қазақстан Сыртқы істер министрлігінің Төреқұл Дооровтың 11 журналистің аккредитация мерзімі аяқталғаны туралы жаңа мәлімдемесіне қатысты жеке түсініктемесі ресми ресурстарда жарияланбаған.
Бегім КӨКТҮРІК
Парақшамызға жазылыңыз
