1 қыркүйекте елдегі 8 мыңнан астам мектепке 4,1 млн-нан астам оқушы келеді. Әлеуметтік осал отбасындағы бір балаға мектеп киімі, аяқ киім мен оқу құралын алуға кемінде 50 851 теңге беріледі. Ал тамыздағы ашық нарық бағасы бір баланың ең қажетті киім-кешегі мен оқу құралдары бұл сомадан әлдеқайда жоғары шығатынын көрсетеді. Мінбер жаңа оқу жылына әзірлікті мектеп ғимаратымен ғана емес, үйдегі нақты шығынмен де өлшеп көрді.
МЕКТЕП ӘЗІР. ҮЙДЕГІ ЕСЕП ШЕ?
Ұлттық статистика бюросы 31 тамызда Қазақстанда 8 048 жалпы білім беретін мектеп барын жариялады. 2026 жылғы қаңтар–шілдеде 18 090 оқушы орнына арналған 32 мектеп пайдалануға берілген. Оқу-ағарту министрлігі жаңа оқу жылында 4,1 млн-нан астам бала оқитынын, 380 мыңнан астам бүлдіршін бірінші сыныпқа баратынын хабарлады. 11-сыныпқа 227 мың оқушы көшеді.
Жаңа мектеп салынғанымен, орын тапшылығы барлық өңірде бірдей сейілген жоқ. Мінбер бұған дейін Алматы облысының білім басқармасына жолдаған сауалға сүйеніп облыстағы 23 мектептің үш ауысыммен оқитынын жазды. Ол мектептерде 38 254 бала білім алады, 5 101 оқушы үшінші ауысымға қалады. Яғни «оқу жылына дайынбыз» деген сөздің бір жағы – мектептегі орын. Екінші жағы – баланы сол мектепке күнделікті алып келуге отбасының шамасы жете ме деген сұрақ.
50 851 ТЕҢГЕ НЕНІ ӨТЕЙДІ?
Оқу-ағарту министрлігі 31 шілдеде 2026–2027 оқу жылы қарсаңында әлеуметтік осал санаттағы шамамен 450 мың балаға қаржылай көмек берілетінін мәлімдеді. Жергілікті бюджеттерде осы мақсатқа 23 млрд теңгеге жуық қаражат қарастырылған. Бір балаға төленетін ең төменгі сома – 50 851 теңге. Өңірдің мүмкіндігіне қарай төлем бұдан жоғары болуы мүмкін.
Толқын Исакова, Оқу-ағарту министрлігі Балалардың құқықтарын қорғау комитеті төрағасының орынбасары, бұл соманың төменгі шек екенін атап өтті.
«Биыл әр балаға берілетін көмектің ең төменгі мөлшері – 50 851 теңге. Бұл ең төмен сома».
Министрлік өкілінің басқа бір түсіндірмесі салыстыруға нақты өлшем береді. Толқын Исакова бір оқушыны мектепке қамдауға орта есеппен 100 мың теңге жұмсалатынын айтқан. Егер осы шаманы негізге алсақ, ең төменгі жәрдем орташа шығынның жартысына жуық бөлігін ғана өтейді.
«Біздің есебіміз бойынша, бір оқушыны мектепке дайындауға орта есеппен 100 мың теңге жұмсалады».
50 851 теңгенің тағы бір қыры бар. 2026 жылға арналған ең төменгі күнкөріс деңгейі де 50 851 теңге. Мектепке берілетін жәрдемнің төменгі шегі осы әлеуметтік өлшеммен тең түседі. Ал мектеп киімі мен аяқ киімнің бағасы өз алдына өзгеріп отырады. Осы аралықта сұрақ туындайды. Сонда көмек мөлшері баланың нақты қажетіне қаншалық ілесіп отыр?
НАРЫҚТЫ АРАЛАП ҚАРАСАҚ:
БАҒА БІР ҚАЛЫПТА ЕМЕС
Тамыздағы ашық сауда ұсыныстарын және ата-аналардың жарияланған шығынын салыстыра қарағанда, бір ғана «дұрыс баға» жоқ. Киімнің сапасы, баланың жасы, қала, базар мен дүкеннің айырмасы чекті бірден өзгертеді. Kazinform 1 тамыздағы бағаларды салыстырғанда бір баланың ең қажетті мектеп киімін 25–78 мың теңге аралығында есептеген. Ұл балаға екі жейде, шалбар мен кардиганның арзан нұсқасы шамамен 25 мың теңгеден басталса, қымбатырақ жиынтық 59 мың теңгеге дейін барған.
Алматыдағы «Барахолка» базарын аралаған шолуда ұл балаға шалбар, кеудеше және костюм 26–70 мың теңге, жейде 6–12 мың, күнделікті аяқ киім 10–15 мың теңге аралығында тұрған. Дене шынықтыруға арналған киім мен спорт аяқ киіміне шамамен 25 мың теңге қажет. Оқу құралдарына кемінде 50 мың теңге деп көрсетілген. Қыз балаға белдемше, кеудеше және костюм 30–80 мың, аяқ киім 12–18 мың, үстіңгі жейде 10–15 мың теңге аралығында болған.
Базардағы бағаны түгел қоссақ, ата-ана барлық затты бір күнде жаңартпауының себебі түсінікті болады. Сол шолуда бір ана бір баласына шамамен 100 мың теңге жұмсап, әлі керектің бәрін алып үлгермегенін айтқан. Ол орташа сапалы зат таңдағанын, арзан аяқ киімнің тез тозып қалуынан қауіптенетінін де ескерткен. Мұнда үнемдеу мен сапаның арасындағы таңдау шығады: арзан алған зат бір маусымға жетпесе, отбасы оны қайта сатып алады.
Алматыдағы тағы бір нарық шолуында 11-сынып оқушысының анасы киімге 70–80 мың теңге, кеңсе тауарларына 15–20 мың теңге кеткенін айтқан. Жасөспірімге дәптер мен қалам бастауыштағыдай көп қажет болмаса да, киім мен аяқ киім ересектер бағасына жақындайды.
Мектеп формасының жылдық бағасын салыстырған ашық шолуда жаңа форма жиынтығы 18–30 мың теңге, бұрын киілген нұсқалар 6–12 мың теңге аралығында ұсынылған. Сол материалда форма бағасының бір жылда 15–17 пайызға өскені көрсетіледі. Демек ата-ананың таңдау мүмкіндігі бар, бірақ арзанырақ жол уақытты, ізденісті және кейде бұрынғы киімді қайта пайдалануды талап етеді.
БІР ҮЙДІҢ БАЛАЛАРЫН ҚАТАР ҚАМДАУ:
КӨПБАЛАЛАЛЫ ЖАНАРДЫҢ ЕСЕБІ
Мінберге аты-жөнін жарияламауды өтінген Жанар – көпбалалы ана. Балаларының бірнешеуі мектепте оқиды, үлкендерінің бірі биыл 11-сыныпқа барады. Оның сөзінше, салмақ бір заттың бағасынан емес, бірнеше баланың керегін бір мезетте түгендеуден жиналады. Бірінің аяқ киімі тар болып қалса, екіншісінің спорт киімі шақ келмейді, үшіншісіне жейде мен шалбар жаңарту қажет.
«Бізге бір баланы емес, бірнеше баланы қатар мектепке дайындау керек. Үлкенім 11-сыныпқа барады. Жасөспірімнің шалбары, жейдесі, аяқ киімі де ересектердің киіміне жақын бағада. Біреуіне аяқ киім алсаң, екіншісіне спорт киімі керек болып тұрады. Бәрін бір күнде алып беру қиын. Былтырғы киімі шақ келсе, соны қалдырамыз, шақ келмесе жаңасын алуға тура келеді. Тамызда күнделікті азық-түлік пен үйдің өзге шығыны тоқтап қалмайды, мектепке дайындық соның үстіне қосылады».
Әр ата-ананың баласын жаңа оқу жылына таза, жарасымды киіммен жібергісі келетіні түсінікті. Әңгіме қымбат бренд қуу туралы емес. Киімнің шақ болуы, аяқ киімнің бір айдан соң ашылып қалмауы, баланың күні бойы өзін жайлы сезінуі де есепке кіреді. Сондықтан ең арзанын таңдау әрдайым ең үнемді жол бола бермейді.
Жанардың 11-сыныптағы баласына кететін шығынды жоғарыдағы Алматы бағасымен шамаласақ, киім мен кеңсе тауарларының өзі 85–100 мың теңгеге жуықтайды. Ал бірнеше баланың киімін қатар жаңарту керек болса, сома еселенеді. 2026 жылғы көпбалалы отбасыларға төленетін ай сайынғы жәрдемақы мөлшерінде төрт балалы отбасыға 69 330 теңге, бес балалы отбасыға 86 673 теңге, алты балалы отбасыға 104 017 теңге қарастырылған. Бұл төлем мектепке арнайы берілмейді; салыстыру тек тамыздағы бір реттік шығынның отбасы табысына қанша салмақ түсіретінін аңғартады.
НОМИНАЛ ЖАЛАҚЫ ӨССЕ ДЕ, НАҚТЫ ТАБЫС БАЯУ ӨСІП КЕЛЕДІ
Экономист Бауыржан Ысқақов мектеп формасының биылғы бағасына арнайы пікір бермеген. Бірақ оның инфляция мен халық табысы туралы айтқаны осы есепті түсіндіруге келеді. Ол атаулы жалақының өсуі мен адамның қолында қалатын нақты табысты бөлек қарау керегін айтады. Экономистің пікірінше, мектеп формасының қымбаттауы да отбасылық бюджетке түсетін салмақты ұлғайтып отыр. «Үнемі қайталанатын қымбатшылық адамдардың табысының болмашы өсімін жалмап жатыр», – дейді маман. Әсіресе жаңа оқу жылы қарсаңында киім-кешек, аяқкиім және оқу құралдарының бағасы қатар өскенде, бірнеше баласы бар отбасылардың шығыны айтарлықтай артады.
«Мектеп формасының бағасы жыл сайын қымбаттап келеді. Ал халықтың табысы сол қарқынмен өспейді. Үнемі қайталанатын қымбатшылық адамдардың табысының болмашы өсімін жалмап жатыр. Соның салдарынан баланы мектепке дайындау отбасы бюджетіне барған сайын ауыр түсуде», – дейді экономист.
Бауыржан Ысқақовтың кейінгі пікірінде осы ой әлеуметтік төлемдерге тіреледі.
«Соңғы жылдары инфляция халықтың нақты табысын жеп қойды».
Осы сөзді мектеп шығынына әкелгенде айырма анық сезіледі. Ұлттық статистика бюросының 2026 жылғы шілде есебінде жылдық инфляция 10,2 пайыз, азық-түлікке жатпайтын тауарлардың қымбаттауы 11,7 пайыз болған. Киім 10,7 пайызға, аяқ киім 11,1 пайызға өскен. Ал мектепке берілетін ең төменгі көмек былтырғыдан 10 пайызға артты. Атаулы өсім бар, бірақ ата-ана ең көп алатын тауарлар да шамалас қарқынмен қымбаттады.
Демек 50 851 теңге былтырғыдан көбірек көрінгенімен, оның дүкендегі өтімі сол шамада қалуы мүмкін. Мәселе жәрдемнің бар-жоғында емес, сол ақшамен биыл нақты қанша зат алуға болатынында.
ҚЫМБАТШЫЛЫҚ ТАБЫСТЫҢ ӨСІМІН ЖАЛМАП ЖАТЫР
Экономист Мақсат Халық та халықтың тұрмысын жалпы экономикалық өсіммен ғана бағалауға болмайтынын айтады.Ол инфляцияның ұзақ уақыт жоғары болуы мен тұтыну несиесінің көбеюін үй шаруашылықтарының қысымымен байланыстырады.
«Үнемі қайталанатын қымбатшылық адам табысының болмашы өсімін жалмап жатыр. Жалақы немесе әлеуметтік төлем аздап артқанымен, оның әсері бағаның өсуінен сезілмей қалады. Мектеп формасы, аяқкиім, кеңсе тауарлары секілді маусымдық шығындар жаңа оқу жылы қарсаңында бір мезетте көбейіп, отбасы бюджетіне едәуір салмақ түсіреді. Әсіресе бірнеше баласы бар отбасылар үшін бұл шығын бұрынғыдан да ауыр сезіледі», – дейді экономист.
Мектепке қамдану шығынының өзгешелігі – бір айдың ішінде бірнеше міндетті сатып алудың қабаттасуы. Азық-түлік, коммуналдық төлем, жолақы, несие сияқты күнделікті шығын тоқтамайды. Соның үстіне бір аптада екі-үш баланың аяқ киімі, жейдесі, спорт киімі мен оқу құралын түгендеу керек болады. Отбасының айлығы тамызда көбеймейді, ал шығын күрт ұлғаяды.
Екі оқушының қажеті 80–100 мың теңгеден шықса, бір үйдің тамыздағы шығыны 160–200 мың теңгеге жетеді. Үш бала болса, есеп одан әрі өседі. Мұндай кезде отбасы былтырғы киімді қайта пайдаланады, керектің бір бөлігін кейінге қалдырады немесе бөліп төлеуге жүгінеді. Соңғы жол бүгінгі мәселені шешкенімен, қыркүйек пен қазандағы табыстың бір бөлігін алдын ала байлап қояды.
Сондықтан мектепке берілетін жәрдемді бағалағанда бір ғана орташа сомамен шектелмеу жөн. Жыл сайын шілде–тамызда ең қажетті мектеп киімі, аяқ киім, сөмке және оқу құралдарының нақты бағасы ашық есептелсе, төлемнің қанша шығынды өтейтіні түсінікті болар еді. Екінші өлшем – бір отбасында қатар оқитын балалар саны. Бір оқушысы бар үй мен төрт оқушысы бар үйдің тамыздағы есебі бірдей емес.
Үшінші мәселе – төлемнің уақыты. Қаржы оқу жылы басталарға таяу түссе, ата-ана бағаны салыстырып, арзанырақ тауарды ертерек алатын мүмкіндігін жоғалтады. Көмекті тамыздың басына дейін толық жеткізу, ал даулы жағдайда өтінішті жедел қайта қарау ата-ананың таңдауын кеңейтер еді.
КӨМЕККЕ ІЛІНБЕЙ ҚАЛҒАН КӨПБАЛАЛЫ ОТБАСЫ ҚАЙДА БАРАДЫ?
2026 жылы көмек тағайындау тәртібі өзгерді: отбасының қаржылық жағдайы мемлекеттік тізілімдер мен «Отбасының цифрлық картасы» арқылы тексеріліп, шешім электронды есеппен шығарылады. Көмек атаулы әлеуметтік көмек алатын отбасылардың балаларына, жетім және ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларға, жан басына шаққандағы табысы күнкөріс минимумынан төмен отбасыларға және өзге де белгіленген санаттарға беріледі.
Жаңа тәртіптің алғашқы салмағы өңірлерде сезілді. 13 тамызда Шымкентте мыңдаған көпбалалы ана әкімдікке түсінік сұрап барғаны жазылды. Бұрын мектепке дайындық төлемін алып келген кей отбасылар биыл көмекке ілінбеген. Аталған жағдай цифрлық есептің ашықтығы мен шешімге шағымдану жолын ата-анаға түсінікті етудің маңызын көрсетті.
Көпбалалы болу өздігінен осы біржолғы көмекті автоматты түрде беретін шарт емес. Бірақ бірнеше баланы қатар қамдау шығынды сөзсіз көбейтеді. Жан басына шаққан табысы шектен аз ғана жоғары отбасы дәл тамызда қиналуы мүмкін. Сол себепті табыспен бірге мектеп жасындағы балалар санын да ескеретін қосымша өлшем керек пе деген сұрақ ашық тұр.
ӘЛЕМДЕ ФОРМА БАҒАСЫ БІЛІМГЕ ҚОЛЖЕТІМДІЛІКТЕН БӨЛЕК ҚАРАЛМАЙДЫ
UNICEF білім саласын талдағанда мектеп формасы, оқу материалы, көлік сияқты шығындарды отбасының білім алуға жұмсайтын жанама шығыны ретінде есепке алады. Мектеп ақысыз болғанымен, осы шығындар табысы төмен отбасының баласына кедергі келтіруі мүмкін.
Англияда да мәселе тек киім үлгісіне тірелмейді. 2026 жылғы 1 қыркүйектен күшіне енетін талапта мемлекеттік мектептер міндетті брендтік форма заттарының санын шектеуге және екінші қолдағы форманы қолжетімді етуге тиіс. Мақсат – мектеп формасының бағасы баланың мектеп таңдауына немесе сабаққа баруына бөгет болмауы.
Қазақстанға өзге елдің үлгісін сол қалпында көшіру міндет емес. Бірақ ортақ қағида анық: баланы мектепке киіндіруді отбасының жеке шаруасы деп ысырып қоюға болмайды. Форма мен оқу құралдары – білім алу үшін күн сайын қажет заттар. Олардың бағасы мен әлеуметтік көмек арасындағы алшақтық та білімге қолжетімділіктің бір бөлігі.
«ДАЙЫНБЫЗ» ДЕГЕН СӨЗ НЕНІ БІЛДІРУГЕ ТИІС?
Жаңа оқу жылына әзірлікті үш нәрсемен өлшеуге болады: мектепте балаға орын бар ма, сабақ жүргізетін мұғалім мен оқу құралы жеткілікті ме, отбасы баланың күнделікті қажетіне шамасы жетіп отыр ма. Алғашқы екеуі мемлекеттік есепте жиі көрінеді. Үшіншісі көбіне үйдің ішінде қалады.
2026 жылғы сандар сол жасырын есепті ашып отыр. Бір балаға ең төменгі көмек – 50 851 теңге. Министрлік өкілі атаған орташа шығын – шамамен 100 мың теңге. Ал нарықта бір баланың киімі мен оқу құралдары 60 мың теңгеден басталып, 100–150 мың теңгеге, кей жағдайда одан да жоғарыға шығады. Жоғары сыныптағы бір жасөспірімнің киімі мен кеңсе тауарының өзі 85–100 мың теңге болған мысал бар.
Мұнда бір ғана «көмекті көбейту керек» деген дайын жауап мәселені шешпейді. Алдымен есептің өзі ашық болғаны жөн: мектепке ең қажетті заттардың тізімі мен орташа бағасы жыл сайын жариялансын; өңірдегі баға айырмасы көрсетілсін; бір үйден қатар оқитын балалар саны ескерілсін; цифрлық жүйе көмектен бас тартса, ата-анаға себебі мен қайта қарау жолы түсінікті берілсін.
Мектептің жаңа оқу жылына әзірлігі актімен өлшенеді. Үйдің әзірлігі – кассадағы чекпен. Екі есепті қатар көрмейінше, алғашқы қоңыраудың әлеуметтік құнын толық бағалау қиын.
Парақшамызға жазылыңыз
