2019 жылғы 16 тамызда Нұр-Сұлтанда өткен республикалық Тамыз конференциясында президент Қасым-Жомарт Тоқаев мұғалімдерді кәсіби міндетіне қатысы жоқ жұмысқа тартатын жергілікті әкімдерді сынады. Азаттықтың сол күнгі хабарында президент Үкіметке мәселені шешуді тапсырғаны жазылды.
«Жергілікті әкімдер қызметін асыра пайдаланып, мұғалімдерді білім жүйесіне қатысы жоқ әкімшілік істерге, бір реттік шараларға тартады. Бұл әрекет тоқтар емес», – деді сол кезде президент.
Сол жиында мұғалімдердің жүктемесі, мектептің нәтижесі төмен болған жағдайда басшылық тарапынан жасалатын қысым және еңбекақы мәселесі де көтерілді. Президент мұғалімдердің жалақысын төрт жыл ішінде екі есе арттыру жөнінде тапсырма берді.
Арада жеті жыл өтті. 2026 жылғы Тамыз конференциясында сол мәселе тағы аталды. Президенттің биылғы сөзінде мұғалімдерді жөндеу жұмыстарына және оқу үдерісіне қатысы жоқ қоғамдық шараларға тарту жөніндегі хабарлар әлі де кездесетіні айтылды.
«Бұған жол беруге болмайды», – деді Тоқаев.
Президент педагогтерден артық есеп талап ету мен пайдасыз тексерістерді де сынап, аттестация тәртібін оңтайландыруды тапсырды. Яғни 2019 жылы мәселе мұғалімді бөтен жұмысқа жегу төңірегінде қойылса, 2026 жылы әңгіме оның уақыты мен кәсіби дербестігін қорғауға дейін кеңейді.
ЗАҢ ҚАБЫЛДАНДЫ. МӘСЕЛЕ ШЕШІЛДІ МЕ?
2019 жылғы 27 желтоқсанда «Педагог мәртебесі туралы» заң қабылданды. Оның 6-бабы педагогті заңда көзделмеген жағдайда кәсіптік міндетіне қатысы жоқ жұмысқа тартуға және одан артық есеп талап етуге тыйым салады. Мұндай талаптарды бұзғандарға әкімшілік жауапкершілік те қарастырылған. Білім саласында сапаны қамтамасыз ету комитетінің түсіндірмесінде заң талаптарының орындалуын аумақтық департаменттер қадағалайтыны көрсетілген.
Ресми органдар мәселенің азайғанын айтады. Оқу-ағарту министрлігінің 2026 жылғы дерегінше, педагогтердің құқықтарын бұзу фактілері үш есе қысқарған. Алайда министрлік ең жиі тіркелетін жағдайлардың қатарында мұғалімді міндетінен тыс жұмысқа тарту, билет сатып алуға немесе түрлі іс-шараларға қатысуға мәжбүрлеу әлі бар екенін де мойындайды.
Осы екі дерек қатар қарағанда жағдай біржақты емес: құқықтық қорғаныс күшейген, тіркелген заңбұзушылық азайған, бірақ проблема толық жойылды деуге негіз жеткіліксіз.
БҰЛ ШАҒЫМДАР БҰРЫН ДА БОЛҒАН
Азаттық 2019 жылғы материалында мұғалімдердің мемлекеттік газеттерге күштеп жаздырылатыны, міндетінен тыс жұмысқа тартылатыны жөніндегі шағымдар бұрыннан бар екенін жазды. Басылым 2015 жылы Алматы облысындағы мұғалімдердің сенбілікке шығып, көше тазалағанын, 2017 жылы кей педагогтердің EXPO билеттерін еріксіз алғандарын жеткізген.
Сол материалда Алматы облысы Қарасай ауданындағы мұғалім Айман Сағидулланың бірнеше рет еркінен тыс сенбілікке шыққанын және сайлау кезінде тұрғындарды дауыс беруге шақыруға жіберілгенін айтқаны келтіріледі. Мұғалім кейін мектеп директорымен соттасып, жеңген. Тағы бір жағдайда Шымкенттегі мұғалім директордан қысым көргенін айтып сотқа жүгінген, бірақ оның шағымы қанағаттандырылмаған. Бұл мысалдарда екі түрлі нәтиже бар: бір мұғалім құқығын сотта қорғай алған, екіншісінің талабы өтпеген.
Азаттық тілшілері сөйлескен мұғалімдер 2019 жылы мәселе президент тапсырмасынан кейін бірден шешіле қоймайтынын айтқан. Мұғалімдердің күмәні сол кездегі ахуалды көрсетсе, кейін қабылданған заң мемлекеттік жауаптың институционалдық сипат алғанын аңғартады.
Сонымен бірге 2026 жылғы ресми статистика өзгерісті көрсетеді: заң бар, жауапкершілік тетігі бар, құқықбұзушылық саны азайған. Бірақ биылғы Тамыз конференциясында президенттің мәселені қайта атауы құқықтық норманың мектептегі күнделікті тәжірибеге толық орнықпаған тұстары бар екенін көрсетеді.
Жеті жыл бұрын президент мұндай әрекетті «тоқтар емес» деп сипаттаған еді. 2026 жылы сол мәселе қайта көтерілді. Ендігі негізгі сауал – тыйымның бар-жоғы емес, оның әр мектепте қаншалықты орындалып отырғаны.
Парақшамызға жазылыңыз
