Қазақстанның Конституциялық соты жаңа Конституция күшіне енгеннен кейін президент пен бірқатар жоғары лауазымды тұлғаның өкілеттік мерзімін есептеу тәртібін түсіндірді. Сот шешіміне қарағанда, 1995 жылғы Конституция кезінде атқарылған қызмет мерзімі жаңа Ата заңдағы шектеулерді қолдану кезінде есепке алынбайды.
Бұл түсіндірме қазіргі президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың 2029 жылғы президент сайлауына қайта кандидат болып қатысуына құқықтық мүмкіндік береді.
Азаттық радиосының жазуынша, Конституциялық сот жаңа Конституция күшіне енгеннен кейін Тоқаевтың президенттік мерзімін «нөлден бастауға» мүмкіндік беретін тұжырымға келген.
Конституциялық соттың 2026 жылғы 7 шілдеде қабылдаған №89-НҚ нормативтік қаулысында президенттің өтініші бойынша Конституцияның 43-бабының 1-тармағына, 72-бабының 2 және 3-тармақтарына, 83-бабының 1-тармағына және 84-бабының 3-тармағына ресми түсіндірме берілген.
Өтініште 1995 жылғы Конституция негізінде тиісті мемлекеттік лауазымдарды атқарып отырған адамдар жаңа Конституция күшіне енгеннен кейін сол қызметтерге қайта сайлана немесе тағайындала ала ма деген мәселе көтерілген.
Бұрынғы мерзім есепке алынбайды
Конституциялық соттың түсіндіруінше, жаңа Конституцияда 1995 жылғы Ата заң қолданылған кезеңдегі қызмет мерзімдерін, сайлану немесе тағайындалу фактілерін есепке алуды көздейтін арнайы норма жоқ.
Сондықтан адамның бұрынғы Конституция тұсында тиісті лауазымды атқаруы 2026 жылғы Конституция күшіне енгеннен кейін оның сол қызметке қайта сайлануына немесе тағайындалуына кедергі болмайды.
Сот мұндай адамдардың жаңа Конституция күшіне енгеннен кейін қызметке сайлануы немесе тағайындалуы конституциялық шектеулерді қолдану кезінде «алғашқы сайлану» немесе «алғашқы тағайындалу» болып есептелетінін мәлімдеді.
Қаулыда түсіндірілген нормалардың бірі президент лауазымына қатысты. Осыған байланысты Қасым-Жомарт Тоқаевтың 2022 жылы басталған және 2029 жылы аяқталуға тиіс президенттік мерзімі жаңа Конституциядағы шектеулерді есептеу кезінде бұрынғы құқықтық жүйе аясындағы мерзім болып саналады.
Осы түсіндірмеге сәйкес, Тоқаев 2029 жылғы президент сайлауына тағы бір рет кандидат болып қатыса алады.
Алайда Конституциялық сот Қасым-Жомарт Тоқаевтың 2029 жылғы сайлауға міндетті түрде түсетінін жариялаған жоқ. Сот жоғары мемлекеттік лауазымдарға сайлану мен тағайындалу мерзімдерін есептеу тәртібіне ғана ресми түсіндірме берді.
Конституциялық сотқа кім жүгінді?
Азаттықтың мәліметінше, Конституциялық сотқа Қасым-Жомарт Тоқаевтың өзі жүгінген.
Президент соттан 1995 жылғы Конституция бойынша мемлекеттік қызмет атқарып отырған адам жаңа Конституция күшіне енгеннен кейін сол қызметке қайта сайлана немесе тағайындала ала ма деп сұраған.
Конституциялық сот президенттің өтінішін қарап, бұрынғы Конституция кезінде атқарылған қызмет мерзімдері жаңа Ата заңдағы шектеулерді қолдану кезінде есепке алынбайды деген қорытындыға келген.
Соттың тұжырымы бойынша, 1995 жылғы Конституция негізінде лауазымға сайланған немесе тағайындалған адамдар 2026 жылғы Конституция күшіне енгеннен кейін тиісті лауазымдарға қайта сайлана немесе тағайындала алады.
Олардың жаңа Конституция күшіне енгеннен кейінгі сайлануы немесе тағайындалуы алғашқы мерзім болып есептеледі.
Бір мерзім туралы норма
Қазақстан Конституциясына 2022 жылы енгізілген өзгерістер бойынша президент жеті жыл мерзімге бір рет қана сайланады деген норма бекітілген еді.
Қасым-Жомарт Тоқаев 2022 жылғы 20 қарашада өткен кезектен тыс сайлауда жеті жыл мерзімге президент болып сайланды. Оның қазіргі өкілеттік мерзімі 2029 жылы аяқталуға тиіс.
2026 жылғы жаңа Конституцияның 43-бабында президенттің өкілеттік мерзіміне қатысты шектеу қарастырылған. Осы бапқа Конституциялық соттың 2026 жылғы 7 шілдедегі №89-НҚ нормативтік қаулысына сілтеме берілген.
Конституциялық соттың түсіндіруінше, жаңа құқықтық жүйе енгізілгенге дейінгі президенттік мерзім жаңа Конституциядағы шектеуге кірмейді. Сондықтан Тоқаев жаңа Конституция аясында президенттікке алғаш рет сайланатын кандидат ретінде қарастырылуы мүмкін.
Сайлау 2029 жылы өте ме?
Қасым-Жомарт Тоқаев жаңа Конституция бойынша өткен референдум кезінде келесі президент сайлауының 2029 жылы өтетінін айтқан.
Ақорданың ресми сайтында жарияланған мәлімдемеде Тоқаев президент сайлауы Конституцияға сәйкес өз мерзімінде өтетінін мәлімдеген.
Алайда ол сол кезде өзінің 2029 жылғы сайлауға қатысатыны немесе қатыспайтыны жөнінде нақты жауап бермеген.
Конституциялық соттың кейінгі шешімі Тоқаевқа сайлауға қатысуға құқықтық мүмкіндік береді, бірақ оның міндетті түрде кандидат болатынын білдірмейді. Ақорда әзірге Тоқаевтың 2029 жылғы сайлауға қатысу жоспары жөнінде жеке мәлімдеме жасаған жоқ.
Шешім тағы кімдерге қатысты?
Конституциялық сот түсіндірген нормалар президентпен ғана шектелмейді. Қаулы Конституциялық соттың төрағасы мен судьяларына, Жоғарғы соттың төрағасы мен судьяларына және Бас прокурорға қатысты мерзімдерді де қамтиды.
1995 жылғы Конституция кезінде осы лауазымдарды атқарған адамдар жаңа Конституция күшіне енгеннен кейін сол қызметтерге қайта сайлана немесе тағайындала алады.
Олардың 2026 жылғы Конституция күшіне енгеннен кейінгі сайлануы немесе тағайындалуы алғашқы мерзім болып есептеледі.
Конституциялық сот шешімі жарияланғаннан кейін бірнеше қазақстандық ақпарат құралы қаулы Тоқаевтың 2029 жылғы президент сайлауына қайта қатысуына жол ашқанын жазды. Дегенмен ресми құжатта Тоқаевтың есімі жеке аталмаған және оның алдағы сайлауға қатысатыны туралы шешім жоқ.
Бегім КӨКТҮРІК
Парақшамызға жазылыңыз
