29 қарашада Қазақстанда барлық деңгейдегі мәслихаттарға кезектен тыс сайлау өтеді. Елдегі 228 мәслихатқа 3 447 депутат сайланады. Сайлау не үшін мерзімінен бұрын өтіп жатыр, кім қалай сайланады және мәслихат депутатының қолында қандай билік бар? Minber негізгі сұрақтарға жауап береді.
Сайлау неге мерзімінен бұрын өтеді?
Қазіргі мәслихат депутаттары 2023 жылғы 19 наурызда сайланған, яғни олар үш жылдан сәл астам ғана жұмыс істеді. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев 24 қыркүйекте Халық Кеңесінің алғашқы отырысында мәслихат сайлауын мемлекеттік басқару жүйесін реформалаудың соңғы кезеңі деп атады.
Президент бұған партиялық жүйедегі өзгерісті себеп етіп келтірді. Мәслихат депутаттарының көбі «Аманат» партиясынан сайланған еді. Ал «Аманат» маусым айында «Әділет» партиясына қосылып, дербес жұмысын тоқтатты. Тоқаевтың айтуынша, осыдан кейін депутаттардың едәуір бөлігінің легитимділігі мәселе тудыруы мүмкін. 12 қазанда Президент барлық деңгейдегі мәслихаттардың өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтату туралы Жарлыққа қол қойды. Орталық сайлау комиссиясы (ОСК) сайлау күнін 29 қараша деп белгіледі.
Қанша мәслихатқа, қанша депутат сайланады?
Барлығы 228 мәслихатқа 3 447 депутат сайланады:
- 20 облыстық және республикалық маңызы бар қала мәслихатына 668 депутат;
- 38 қалалық мәслихатқа 626 депутат;
- 170 аудандық мәслихатқа 2 153 депутат.
Депутаттар бес жылға сайланады. Саясаттанушы Данияр Әшімбаевтың айтуынша, бұл 1994 жылдан бергі тоғызыншы мәслихат сайлауы.
Сайлау қандай жүйемен өтеді?
2022 жылы енгізілген аралас жүйе сақталды:
- Облыстық мәслихаттар және Астана, Алматы, Шымкент мәслихаттары: орындардың жартысы партиялық тізіммен, жартысы бір мандатты округтерден бір турда сайланады.
- Аудандық және облыстық маңызы бар қала мәслихаттары: депутаттардың бәрі бір мандатты округтерден сайланады.
Бір мандатты округке кандидатты партиялар мен қоғамдық бірлестіктер ұсына алады, азаматтар өзін-өзі ұсына алады. Мәслихат төрағасының қатарынан екі реттен артық сайланбауы туралы шектеу жаңа шақырылымнан бастап есептеледі.
Қандай партиялар қатысады?
Сайлауға жеті партия қатысуға мүмкіндік алды: «Әділет», «Ақ жол», «Ауыл», ЖСДП, Respublica, «Байтақ» және Қазақстан Халық партиясы. Саясаттанушы Андрей Чеботаревтің болжамынша, Құрылтай сайлауында жеңілген Халық партиясы мен «Байтақ» өңірлерде белсенді болуға тырысады. Алайда олардың нәтижесі жергілікті элитамен және сайлаушылармен белсенді жұмыс істей білетініне тәуелді.
Сайлау күнтізбесі
- 14–27 қазан: кандидаттарды ұсыну және өзін-өзі ұсыну.
- 1 қарашаның 18:00-іне дейін: партиялық тізімдер мен кандидаттарды тіркеу.
- 1 қараша, 18:00 – 28 қараша, 00:00: үгіт-насихат науқаны.
- 28 қараша: үнсіздік күні.
- 29 қараша, 07:00–20:00: дауыс беру. Әкімнің ұсынысымен аумақтық комиссия басқа уақыт белгілеуі мүмкін.
- 3 желтоқсанға дейін: ресми қорытынды шығарылады.
Мемлекет кандидаттарға қанша ақша бөледі?
ОСК үгіт-насихат жұмысына республикалық бюджеттен жұмсалатын шығын көлемін бекітті. Бұл кандидаттың қолына берілетін ақша емес. Мемлекет нақты үгіт шығындарын өтейтін шекті сома:
- Облыстық, республикалық маңызы бар қала және Астана мәслихаттары: 700 мың теңгеге дейін. Оның 410 мыңы теледидар немесе радиодағы дауыс беруге шақыру немесе бағдарламасымен таныстыру секілді бір реткі сөз сөйлеу мен екі мақалаға, 180 мыңы үгіт-насихатқа арналған кездесулері мен материалдарға, 110 мыңы көлікке арналған.
- Қалалық мәслихаттар: 650 мың теңгеге дейін (400 мың, 170 мың, 80 мың).
- Аудандық мәслихаттар: 500 мың теңгеге дейін (290 мың, 130 мың, 80 мың).
Мәслихат депутатының қолында қандай билік бар?
Мәслихат жергілікті бюджетті бекітеді, өңірдің даму бағдарламаларын қадағалайды және тұрғындардың мүддесін білдіреді. Тоқаев жаңа сайлаудан «білікті әрі кәсіби» депутаттар корпусын күтетінін айтты.
Дегенмен сарапшылар мәслихаттың нақты өкілеттігі шектеулі екенін атап өтеді. Ritm Eurasia басылымының талдауында көрсетілгендей, бюджет кірісін азайтатын немесе шығысын көбейтетін кез келген шешім үшін әкімнің оң қорытындысы керек. Бұл іс жүзінде атқарушы билікке қаржылық бастамаларға вето қою мүмкіндігін береді. Мәслихат шешімін тек сот арқылы жоюға болады, ал әкімнің шешімін жоғары тұрған әкім не Үкімет әкімшілік тәртіппен де жоя алады.
Данияр Әшімбаевтың айтуынша, бір мандатты округтерде көбіне жергілікті тендерлерде жұмыс істейтін құрылыс және өндіріс кәсіпкерлері мен әкімдікке тәуелді мемлекеттік кәсіпорын қызметкерлері жеңіске жетеді. Сонымен бірге мәслихат ұлттық деңгейдегі саясатқа баспалдақ болып отыр: қазіргі Құрылтайдағы 30-дан астам депутаттың мәслихатта жұмыс істеген тәжірибесі бар.
Сайлаушы не білуі керек?
Дауыс беру үшін жеке басыңызды куәландыратын құжатпен өз учаскеңізге бару қажет. Өз округіңіз бен учаскеңіздің мекенжайын облыстық баспасөзде жарияланған тізімдерден, ОСК сайтынан немесе аумақтық сайлау комиссиясынан білуге болады. Облыстар мен Астана, Алматы, Шымкент мәслихаттарына партияға да, өз округіңіздің кандидатына да бөлек дауыс бересіз.
Аудан мен қала мәслихаты бюджеттің қайда жұмсалатынын, яғни аулаңыздағы жол, мектеп, жылу және көлік мәселелерін бекітетін орган. Сондықтан өз округіңіздегі кандидаттың кім екенін, қандай бизнеске қатысы барын, бұрын не істегенін біліп алған жөн.
“Мінбер”
Парақшамызға жазылыңыз
